

آنچه در این مقاله می خوانید:
مخالفت کردن، عصبانی شدن یا زیر سؤال بردن قوانین در بعضی مراحل رشد کودک میتواند طبیعی باشد. همه کودکان گاهی با والدین یا معلمان بحث میکنند، از انجام یک درخواست امتناع میکنند یا هنگام ناکامی عصبانی میشوند. اما زمانی که این رفتارها شدید، مکرر و پایدار باشند و روی روابط خانوادگی، مدرسه یا ارتباط کودک با دیگران اثر منفی بگذارند، ممکن است نیاز به بررسی اختلال نافرمانی مقابله ای در کودکان یا ODD وجود داشته باشد.
ODD یا Oppositional Defiant Disorder یک اختلال رفتاری است که با الگوی مداوم تحریکپذیری، خشم، بحث و مخالفت با دیگران، سرپیچی از قوانین و در بعضی کودکان رفتار کینهتوزانه همراه است. تشخیص این اختلال فقط با مشاهده چند مورد لجبازی یا عصبانیت امکانپذیر نیست و باید سن کودک، شدت رفتار، مدت ادامه علائم و تاثیر آنها بر زندگی روزمره بررسی شود.
اگر رفتارهای شدید کودک با مشکلات دیگری مانند پرخاشگری، بیش فعالی، اضطراب یا افت عملکرد مدرسه همراه هستند، ارزیابی توسط روانپزشک کودک و نوجوان میتواند به تشخیص دقیقتر علت کمک کند.
هر کودک لجبازی مبتلا به ODD نیست. زمانی احتمال اختلال نافرمانی مقابلهای بیشتر مطرح میشود که رفتارهای مخالفتآمیز، تحریکپذیری و سرپیچی برای چند ماه ادامه داشته باشند، بیش از حد انتظار برای سن کودک باشند و باعث مشکل جدی در خانه، مدرسه یا روابط شوند.
اختلال نافرمانی مقابلهای یکی از اختلالات رفتاری دوران کودکی است. کودک مبتلا به ODD معمولاً در تعامل با والدین، معلمان یا افرادی که از او انتظار رعایت قوانین دارند، رفتارهای مخالفتآمیز بیشتری نسبت به کودکان همسن خود نشان میدهد.
موضوع فقط «نه گفتن» نیست. مسئله اصلی وجود یک الگوی مداوم از تحریکپذیری، بحث کردن، سرپیچی، مقصر دانستن دیگران یا رفتارهای کینهتوزانه است که عملکرد کودک یا خانواده را مختل میکند.
کودک ممکن است این رفتارها را بیشتر در برابر افرادی نشان دهد که با آنها ارتباط نزدیکتری دارد. به همین دلیل برخی والدین میگویند کودک در بعضی محیطها رفتار مناسبی دارد، اما در خانه یا هنگام انجام تکلیف بسیار مقابلهای میشود.

یکی از مهمترین سؤالهای والدین این است که آیا رفتار کودک فقط لجبازی طبیعی است یا احتمال ODD وجود دارد. تفاوت اصلی در شدت، تکرار، مدت و تاثیر رفتار بر زندگی کودک است.
| ویژگی | لجبازی طبیعی | اختلال نافرمانی مقابله ای |
|---|---|---|
| تکرار رفتار | گاهبهگاه | مکرر و پایدار |
| شدت | متناسب با شرایط و سن | بیشتر از انتظار برای سن کودک |
| مدت | معمولاً کوتاه یا وابسته به موقعیت | برای مدت طولانی ادامه دارد |
| مدرسه و روابط | معمولاً اختلال جدی ایجاد نمیکند | ممکن است روابط و عملکرد را مختل کند |
| نیاز به ارزیابی | معمولاً خیر | در صورت شدت و تداوم توصیه میشود |
بنابراین یک کودک ممکن است در بعضی موقعیتها مخالفت کند اما ODD نداشته باشد. CDC نیز تاکید میکند بحث کردن و سرپیچی گاهبهگاه در دوران رشد طبیعی است و زمانی به یک مشکل رفتاری تبدیل میشود که رفتارها برای سن کودک غیرمعمول، شدید یا مداوم باشند.
علائم ODD معمولاً در سه گروه اصلی دیده میشوند: تحریکپذیری و خشم، رفتار مقابلهای و سرکشانه، و کینهتوزی.
وجود یکی از این رفتارها به تنهایی به معنی تشخیص ODD نیست. شدت، مدت، تعداد علائم و تاثیر آنها بر عملکرد کودک اهمیت دارند.
تشخیص ODD با آزمایش خون، تصویربرداری مغز یا یک تست واحد انجام نمیشود. متخصص با بررسی رفتار کودک، سابقه رشد، شرایط خانوادگی، عملکرد مدرسه و اطلاعات والدین و در صورت نیاز معلم، تشخیص را ارزیابی میکند.
طبق معیارهای تشخیصی رایج، الگوی رفتار باید برای مدت قابل توجهی، معمولاً حداقل شش ماه، ادامه داشته باشد و رفتارها از آنچه برای سن و مرحله رشد کودک انتظار میرود شدیدتر باشند.
متخصص همچنین بررسی میکند که آیا این رفتارها بهتر با ADHD، اضطراب، افسردگی، اوتیسم، مشکلات یادگیری، اختلال سلوک یا سایر شرایط توضیح داده میشوند یا خیر.
در مواردی که والدین نمیدانند رفتار کودک به چه مرحلهای رسیده است، مطالعه مطلب چه زمانی باید به روانشناس مراجعه کنیم نیز میتواند به تصمیمگیری اولیه کمک کند.

ODD و پرخاشگری یک مفهوم واحد نیستند. کودک مبتلا به ODD ممکن است تحریکپذیر و مقابلهای باشد، اما الزاماً رفتارهای شدید فیزیکی یا آسیبزننده ندارد.
پرخاشگری میتواند در شرایط مختلفی مانند ADHD، اضطراب، اختلال سلوک، تروما یا مشکلات تنظیم هیجان دیده شود. اگر کتک زدن، شکستن وسایل یا تهدید به آسیب جزو مشکلات اصلی کودک است، بررسی جداگانه پرخاشگری اهمیت پیدا میکند.
برای آشنایی بیشتر میتوانید مطلب پرخاشگری در کودکان را مطالعه کنید.
ODD و اختلال سلوک یا Conduct Disorder هر دو از مشکلات رفتاری دوران کودکی هستند، اما شدت و نوع رفتار در آنها یکسان نیست.
| ویژگی | ODD | اختلال سلوک |
|---|---|---|
| رفتار غالب | خشم، مخالفت، سرپیچی و بحث | نقض جدی قوانین و حقوق دیگران |
| خشونت شدید | جزو ویژگی اصلی نیست | ممکن است وجود داشته باشد |
| تخریب یا سرقت | معمولاً ویژگی اصلی نیست | ممکن است جزو الگوی رفتاری باشد |
| نیاز به ارزیابی | بله | به دلیل شدت رفتار اهمیت بیشتری دارد |
همه کودکان مبتلا به ODD دچار اختلال سلوک نمیشوند. با این حال، در برخی کودکان ممکن است مشکلات رفتاری در ادامه شدیدتر شوند؛ به همین دلیل مداخله زودهنگام اهمیت دارد.
یکی از مراحل مهم ارزیابی ODD بررسی اختلالات همراه است. این موضوع اهمیت زیادی دارد، زیرا وجود مشکل دیگری میتواند روی شدت رفتار و انتخاب درمان تاثیر بگذارد.
ADHD یکی از شرایطی است که ممکن است همراه ODD دیده شود. تکانشگری، دشواری در انتظار کشیدن و مشکلات تنظیم رفتار میتوانند تعارض با والدین و معلمان را بیشتر کنند.
اگر کودک علاوه بر رفتار مقابلهای، علائمی مانند حواسپرتی، تکانشگری یا بیش فعالی دارد، بهتر است احتمال اختلال بیش فعالی و نقص توجه نیز بررسی شود.
کودکان همیشه اضطراب یا افسردگی را مانند بزرگسالان نشان نمیدهند. در برخی کودکان، ناراحتی هیجانی میتواند به شکل تحریکپذیری، عصبانیت یا مخالفت بیشتر ظاهر شود.
اگر کودک در مدرسه دائماً با شکست یا ناکامی روبهرو شود، ممکن است هنگام انجام تکالیف یا رفتن به مدرسه مخالفت بیشتری نشان دهد. به همین دلیل مشکلات تحصیلی نیز باید بررسی شوند.
در ارزیابی کامل ممکن است مشکلات دیگری مانند اوتیسم، تروما، اختلالات خلقی یا سایر اختلالات روانی نیز در صورت وجود نشانههای مرتبط بررسی شوند.
ODD معمولاً یک علت واحد ندارد. شواهد نشان میدهند عوامل زیستی، روانشناختی، خانوادگی و اجتماعی میتوانند در شکلگیری یا ادامه رفتار نقش داشته باشند.
وجود یک عامل به تنهایی به معنی ایجاد ODD نیست و نباید والدین یا کودک را مقصر دانست.
| گروه عوامل | نمونه |
|---|---|
| زیستی و فردی | خلق و خو، تکانشگری و برخی تفاوتهای فردی |
| اختلالات همراه | ADHD، اضطراب یا مشکلات خلقی |
| خانوادگی | تعارض شدید یا روشهای بسیار متناقض مدیریت رفتار |
| اجتماعی و محیطی | فشارهای شدید محیطی یا تجربههای استرسزا |
هدف از بررسی عوامل خانوادگی پیدا کردن «مقصر» نیست؛ بلکه متخصص تلاش میکند شرایطی را پیدا کند که با تغییر آنها بتوان رفتار کودک را بهتر مدیریت کرد.
درمان ODD باید متناسب با سن کودک، شدت علائم، مشکلات همراه و شرایط خانواده انتخاب شود. یک روش واحد برای همه کودکان مناسب نیست.
در بسیاری از کودکان، آموزش والدین و مداخلات رفتاری بخش اصلی برنامه درمان هستند و ممکن است درمان کودک، خانواده و مدرسه به صورت همزمان انجام شود.
Parent Management Training یا آموزش مدیریت والدین یکی از مهمترین روشهای درمان مشکلات رفتاری مانند ODD است. در این برنامه، والدین یاد میگیرند چگونه رفتارهای مثبت را تقویت کنند، قوانین کوتاه و روشن تعیین کنند و برای رفتارهای نامناسب پیامدهای ثابت و قابل پیشبینی داشته باشند.
هدف این آموزش سختگیری بیشتر نیست؛ بلکه کاهش تعارض و ایجاد یک الگوی رفتاری روشن و قابل پیشبینی در خانواده است.
درمانگر میتواند با توجه به سن کودک روی تنظیم هیجان، کنترل خشم، مهارتهای اجتماعی و روشهای سازندهتر حل تعارض کار کند.
در کودکان بزرگتر و نوجوانان، درمان شناختی رفتاری نیز ممکن است برای شناخت افکار، احساسات و واکنشهایی که قبل از رفتار مقابلهای شکل میگیرند مفید باشد.
کودک میتواند یاد بگیرد قبل از واکنش، مشکل را تعریف کند، چند راهحل پیدا کند و پیامد هر انتخاب را بررسی کند. این مهارتها در کاهش پاسخهای عجولانه و افزایش انعطافپذیری رفتاری اهمیت دارند.
در برخی خانوادهها، تعارضهای مکرر باعث شکلگیری یک چرخه میشوند؛ والد درخواست میکند، کودک مخالفت میکند، بحث شدیدتر میشود و در نهایت هر دو طرف با خشم واکنش نشان میدهند.
خانوادهدرمانی میتواند به شناسایی این چرخهها، بهبود ارتباط و هماهنگ کردن روش برخورد بزرگسالان کمک کند.
اگر رفتار کودک در مدرسه نیز دیده میشود، همکاری معلم، والدین و درمانگر اهمیت زیادی دارد. قوانین مشخص، بازخورد منظم و تقویت رفتارهای مطلوب میتوانند بخشی از برنامه مدرسه باشند.
تغییر رفتار کودک معمولاً یک فرایند تدریجی است. استفاده از یک روش برای چند روز و سپس تغییر مداوم قوانین میتواند نتیجه را ضعیف کند. هماهنگی والدین، درمانگر و مدرسه و اجرای ثابت برنامه اهمیت زیادی دارد.
دارویی وجود ندارد که به طور اختصاصی و به تنهایی ODD را درمان کند و دارودرمانی معمولاً خط اول درمان این اختلال نیست.
اگر کودک همزمان ADHD، اضطراب، افسردگی یا مشکل روانپزشکی دیگری داشته باشد، روانپزشک ممکن است برای درمان همان اختلال همراه دارو تجویز کند. بهبود مشکل همراه میتواند در بعضی کودکان باعث کاهش بخشی از رفتارهای مقابلهای نیز شود.
درمان دارویی باید فقط با تشخیص و تحت نظر پزشک انجام شود و والدین نباید برای «آرام کردن» کودک خودسرانه دارویی شروع یا قطع کنند.

نحوه واکنش والدین میتواند تعارض را کاهش یا تشدید کند. هدف این نیست که والد همیشه کوتاه بیاید، بلکه باید مرزها روشن باشند بدون اینکه هر درخواست به یک جنگ قدرت تبدیل شود.
نمونه جمله مناسب:
«میدانم که از این تصمیم ناراحت هستی. میتوانی ناراحت باشی، اما قانون فعلاً تغییر نمیکند. وقتی آرام شدی درباره آن صحبت میکنیم.»
برخی واکنشها ممکن است به صورت ناخواسته الگوی تعارض را شدیدتر کنند:
در بسیاری از کودکان، با تشخیص مناسب، آموزش والدین، رفتاردرمانی و همکاری خانواده و مدرسه، رفتارها قابل بهبود هستند. روند درمان ممکن است چند ماه یا بیشتر ادامه داشته باشد و میزان پاسخ کودکان متفاوت است.
نباید فرض کرد که هر کودک مبتلا به ODD در آینده دچار اختلال رفتاری شدید خواهد شد. با این حال، شروع زودهنگام درمان میتواند به کاهش تعارض، بهبود روابط و جلوگیری از تثبیت الگوهای رفتاری نامناسب کمک کند.
اگر رفتارهای مقابلهای شدید، مکرر و طولانی شدهاند یا روی روابط، مدرسه و زندگی روزمره کودک اثر گذاشتهاند، ارزیابی تخصصی توصیه میشود.
مراجعه اهمیت بیشتری دارد اگر:
برای آشنایی بیشتر با ارزیابی تخصصی میتوانید صفحه بهترین دکتر روانپزشک کودکان را نیز مشاهده کنید.
خیر. مخالفت و لجبازی گاهبهگاه میتواند بخشی از رشد طبیعی باشد. برای مطرح شدن ODD، رفتارها باید از نظر شدت، تکرار، مدت و تاثیر بر زندگی کودک قابل توجه باشند.
علائم ممکن است در سالهای ابتدایی کودکی ظاهر شوند، اما سن شروع در همه کودکان یکسان نیست. تشخیص باید با توجه به مرحله رشد و الگوی رفتار انجام شود.
این دو اختلال یکسان نیستند، اما ممکن است همزمان در یک کودک وجود داشته باشند. در این شرایط درمان باید هر دو مجموعه علائم را در نظر بگیرد.
داروی اختصاصی برای ODD وجود ندارد. در صورت وجود ADHD، اضطراب، افسردگی یا اختلال همراه دیگر، پزشک ممکن است درمان دارویی آن مشکل را بررسی کند.
ODD بیشتر با خشم، مخالفت و سرپیچی مشخص میشود؛ در حالی که اختلال سلوک میتواند شامل نقض جدی قوانین، خشونت، آسیب به دیگران یا تخریب اموال باشد.
در بسیاری از کودکان علائم با درمان و رشد بهتر میشوند، اما در برخی افراد مشکلات رفتاری میتوانند تا نوجوانی یا بزرگسالی ادامه پیدا کنند. پیشآگهی برای همه یکسان نیست.
اختلال نافرمانی مقابلهای یا ODD با لجبازی معمول دوران کودکی متفاوت است. مسئله زمانی اهمیت پیدا میکند که خشم، تحریکپذیری، بحث و سرپیچی به یک الگوی مکرر و پایدار تبدیل شوند و روی روابط خانوادگی، مدرسه یا ارتباط با همسالان اثر بگذارند.
تشخیص دقیق اهمیت زیادی دارد، زیرا ADHD، اضطراب، اختلالات یادگیری، پرخاشگری و اختلال سلوک میتوانند با ODD همراه باشند یا علائمی شبیه آن ایجاد کنند.
درمان معمولاً بر آموزش والدین، رفتاردرمانی، حل مسئله، همکاری مدرسه و درمان اختلالات همراه تمرکز دارد. برای بررسی تخصصی شرایط کودک و آشنایی با خدمات مجموعه میتوانید به مرکز دکتر ذاکری مراجعه کنید.
اگر مخالفت، عصبانیت یا تعارض کودک روی خانواده، مدرسه یا روابط او تاثیر گذاشته است، ارزیابی تخصصی میتواند مشخص کند آیا با ODD، ADHD یا مشکل دیگری روبهرو هستید.