اختلال نقص توجه و بیش فعالی می‌تواند تمرکز، کنترل تکانه، فعالیت روزانه، یادگیری و روابط کودک را تحت تاثیر قرار دهد. به همین دلیل بسیاری از والدین پس از تشخیص ADHD به دنبال روشی هستند که علاوه بر کنترل علائم، به کودک کمک کند توانایی بیشتری برای مدیریت توجه و رفتار خود پیدا کند.

نوروفیدبک برای بیش فعالی کودکان یکی از روش‌هایی است که با هدف آموزش تنظیم فعالیت مغز مورد استفاده قرار می‌گیرد. در این روش فعالیت الکتریکی مغز ثبت می‌شود و کودک از طریق بازخوردهای دیداری یا شنیداری، تمرین می‌کند الگوهای مشخصی از فعالیت مغزی را بهتر تنظیم کند.

با این حال، نوروفیدبک نباید به عنوان درمان قطعی ADHD یا جایگزین خودکار دارو و رفتاردرمانی معرفی شود. شواهد علمی درباره میزان اثربخشی آن یکدست نیستند و تصمیم برای استفاده از این روش باید پس از ارزیابی شرایط کودک گرفته شود. برای آشنایی با نحوه انجام این روش می‌توانید صفحه نوروفیدبک تراپی را نیز مطالعه کنید.

اختلال بیش فعالی و نقص توجه در کودکان چیست؟

ADHD یک اختلال عصبی رشدی است که علائم آن معمولاً در حوزه‌های کم توجهی، بیش فعالی و تکانشگری دیده می‌شود. همه کودکان مبتلا به ADHD الزاماً علائم مشابهی ندارند؛ ممکن است در یک کودک کاهش تمرکز غالب باشد و کودک دیگری بیشتر با بی‌قراری یا رفتارهای تکانشی مواجه شود.

علائمی مانند فراموش کردن تکالیف، ناتوانی در حفظ توجه، دشواری در دنبال کردن دستورها، قطع کردن صحبت دیگران، فعالیت حرکتی زیاد یا تصمیم گیری عجولانه باید در بستر سن و شرایط کودک ارزیابی شوند. وجود چند رفتار پرتحرک به تنهایی برای تشخیص کافی نیست.

برای آشنایی کامل‌تر با نشانه‌ها و شیوه ارزیابی می‌توانید مطلب اختلال بیش فعالی و کمبود توجه ADHD را مطالعه کنید.

نوروفیدبک چگونه انجام می شود؟

در جلسه نوروفیدبک، حسگرهایی روی پوست سر قرار می‌گیرند تا فعالیت الکتریکی مغز را ثبت کنند. این حسگرها جریان الکتریکی وارد مغز نمی‌کنند؛ بلکه اطلاعات مربوط به فعالیت مغز را دریافت می‌کنند.

کودک معمولاً مقابل یک نمایشگر قرار می‌گیرد و فعالیتی مانند مشاهده انیمیشن یا انجام یک تمرین کامپیوتری را دنبال می‌کند. نرم افزار بر اساس الگوی فعالیت مغزی، بازخوردی به کودک می‌دهد. به این ترتیب، مغز در طول جلسات بارها با شرایط مورد نظر تمرین می‌کند.

نوع پروتکل برای همه کودکان یکسان نیست و بهتر است بر اساس هدف درمان و ارزیابی متخصص تنظیم شود. به همین دلیل، سن کودک یا صرف داشتن تشخیص ADHD برای تعیین یک پروتکل ثابت کافی نیست.

نوروفیدبک چگونه می تواند بر علائم بیش فعالی تاثیر بگذارد؟

هدف نوروفیدبک در ADHD معمولاً کار روی عملکردهایی مانند توجه پایدار، کنترل پاسخ و خودتنظیمی است. بعضی کودکان بیش فعال هنگام انجام تکالیف، گوش دادن به توضیحات معلم یا ادامه دادن یک فعالیت تا پایان، با دشواری مواجه هستند.

در چنین شرایطی، متخصص ممکن است بررسی کند که آیا آموزش تنظیم فعالیت مغز می‌تواند در کنار سایر مداخلات به کودک کمک کند یا خیر. اگر مسئله اصلی کودک کاهش توجه باشد، مطالعه صفحه درمان عدم تمرکز کودکان با نوروفیدبک نیز می‌تواند اطلاعات تکمیلی در اختیار والدین قرار دهد.

شواهد علمی درباره اثربخشی نوروفیدبک در ADHD چه می گویند؟

یکی از مهم‌ترین نکاتی که والدین باید بدانند این است که نتایج تحقیقات درباره نوروفیدبک کاملاً یکسان نیست. برخی پژوهش‌ها کاهش علائم ADHD را پس از نوروفیدبک گزارش کرده‌اند، اما کیفیت شواهد و نحوه ارزیابی نتایج در مطالعات مختلف متفاوت بوده است.

برخی مرورهای علمی، بهبود علائم را گزارش کرده‌اند، در حالی که بررسی‌های مبتنی بر ارزیابی‌های کورشده نتوانسته‌اند برای نوروفیدبک به عنوان یک درمان مستقل، اثر بالینی قابل توجه و یکسانی را نشان دهند. بنابراین منطقی‌تر است که این روش به عنوان گزینه‌ای مکمل و قابل بررسی برای بعضی کودکان در نظر گرفته شود، نه درمان تضمینی برای همه.

آیا بیش فعالی کودکان قابل درمان است؟

در ADHD معمولاً هدف، کنترل بهتر علائم و کاهش تاثیر آنها بر زندگی تحصیلی، خانوادگی و اجتماعی کودک است. برنامه درمان بسته به سن کودک، شدت علائم و مشکلات همراه متفاوت خواهد بود.

رفتاردرمانی، آموزش والدین و در موارد مناسب دارودرمانی از گزینه‌های شناخته شده مدیریت ADHD هستند. نوروفیدبک نیز ممکن است در شرایط مشخص به عنوان روش مکمل بررسی شود.

اگر می‌خواهید با گزینه‌های مختلف و زمان مورد نیاز برای مشاهده تغییرات آشنا شوید، صفحه روش های درمان بیش فعالی کودکان را ببینید.

نوروفیدبک در مقایسه با سایر روش های درمان ADHD

انتخاب درمان نباید صرفاً بر اساس ترجیح به روش دارویی یا غیردارویی انجام شود. برای بسیاری از کودکان، برنامه چندبخشی نتیجه عملی‌تری دارد؛ زیرا مشکلات ADHD فقط در یک محیط یا یک رفتار خلاصه نمی‌شوند.

آیا نوروفیدبک جایگزین داروی بیش فعالی است؟

نوروفیدبک را نباید برای همه کودکان به عنوان جایگزین مستقیم دارو در نظر گرفت. تصمیم درباره شروع، ادامه، تغییر دوز یا قطع دارو باید توسط پزشک انجام شود.

برخی والدین به دلیل نگرانی درباره عوارض دارو به دنبال درمان‌های غیردارویی هستند، اما انتخاب روش مناسب باید براساس توازن فواید و محدودیت‌های هر گزینه انجام شود. گاهی متخصص از یک روش استفاده می‌کند و در شرایط دیگر، ترکیبی از مداخلات را پیشنهاد می‌دهد.

به خصوص زمانی که شدت علائم بالا است یا مشکلات دیگری همراه ADHD وجود دارد، مراجعه به روانپزشک کودک و نوجوان برای تصمیم گیری درباره برنامه درمان اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

چه کودکانی ممکن است کاندید بررسی نوروفیدبک باشند؟

داشتن تشخیص ADHD به تنهایی به معنی مناسب بودن نوروفیدبک نیست. متخصص باید مشخص کند هدف از انجام این روش چیست و چگونه قرار است نتیجه آن اندازه گیری شود.

تعداد جلسات نوروفیدبک برای بیش فعالی چقدر است؟

تعیین یک عدد ثابت مانند 20، 30 یا 40 جلسه برای همه کودکان دقیق نیست. تعداد و فاصله جلسات باید با توجه به پروتکل، سن کودک، شدت علائم، هدف درمان و روند پاسخ او مشخص شود.

مهم‌تر از تعداد اولیه جلسات این است که در نقاط مشخصی از درمان، تغییرات کودک ارزیابی شوند. اگر هدف از درمان از ابتدا مشخص نباشد، ادامه جلسات بدون سنجش نتیجه ارزش بالینی محدودی خواهد داشت.

هزینه نوروفیدبک برای بیش فعالی کودکان

هزینه نهایی به یک جلسه محدود نمی‌شود و باید کل برنامه درمانی در نظر گرفته شود. تعداد جلسات، نوع ارزیابی اولیه، مدت هر جلسه، پروتکل انتخاب شده و نیاز به بررسی‌های تکمیلی می‌توانند روی هزینه تاثیر بگذارند.

به همین دلیل، بهتر است قبل از شروع یک دوره طولانی، هدف درمان، تعداد تقریبی جلسات و زمان ارزیابی مجدد برای والدین مشخص شود. این موضوع به خانواده کمک می‌کند تصمیم آگاهانه‌تری درباره ادامه مسیر بگیرد.

عوارض نوروفیدبک در کودکان چیست؟

نوروفیدبک یک روش غیرتهاجمی است و حسگرهای آن برای ثبت فعالیت الکتریکی مغز استفاده می‌شوند. با این حال، تجربه همه کودکان یکسان نیست و ممکن است برخی افراد پس از جلسات احساس خستگی ذهنی، سردرد خفیف، تحریک پذیری یا ناراحتی ناشی از تمرکز طولانی روی نمایشگر داشته باشند.

اگر علائم جدید، شدید یا مداوم ایجاد شوند، بهتر است موضوع به درمانگر اطلاع داده شود تا مدت جلسه، نوع تمرین یا برنامه درمان مورد بازبینی قرار گیرد. در این بخش بهتر است به جای اطمینان دادن مطلق درباره بی‌عارضه بودن درمان، شرایط کودک به صورت فردی بررسی شود.

از کجا بفهمیم نوروفیدبک برای کودک موثر بوده است؟

سنجش اثربخشی نباید فقط بر اساس احساس کلی والدین باشد. بهتر است پیش از شروع درمان چند هدف قابل اندازه گیری تعیین شود و سپس در طول دوره همان شاخص‌ها بررسی شوند.

ثبت وضعیت قبل از شروع و مقایسه آن با ارزیابی‌های دوره‌ای باعث می‌شود تصمیم درباره ادامه جلسات بر اساس اطلاعات واقعی‌تر گرفته شود.

آیا نقشه مغزی برای تشخیص بیش فعالی ضروری است؟

تشخیص ADHD یک تشخیص بالینی است و بر اساس بررسی علائم، سابقه رشد، عملکرد کودک در محیط‌های مختلف و اطلاعات والدین و مدرسه انجام می‌شود. هیچ نقشه مغزی به تنهایی نمی‌تواند جایگزین این ارزیابی شود.

در برخی شرایط، متخصص ممکن است از EEG یا QEEG به عنوان ابزار تکمیلی استفاده کند، اما نتیجه آن باید در کنار سایر اطلاعات بالینی تفسیر شود و نباید به عنوان «آزمایش قطعی بیش فعالی» معرفی شود.

ADHD همراه با اختلالات دیگر

بعضی کودکان علاوه بر ADHD، مشکلات دیگری مانند اضطراب، اختلال یادگیری، مشکلات خواب یا اختلالات رشدی دارند. وجود چنین شرایطی می‌تواند هم شدت علائم را تغییر دهد و هم روی انتخاب درمان تاثیر بگذارد.

برای مثال، اگر کودک علاوه بر مشکلات توجه و بیش فعالی دارای اختلال طیف اوتیسم باشد، برنامه درمان باید نیازهای هر دو وضعیت را در نظر بگیرد. در این زمینه می‌توانید درباره درمان اوتیسم با نوروفیدبک نیز مطالعه کنید.

نقش والدین و مدرسه در درمان بیش فعالی

درمان ADHD تنها در اتاق درمان اتفاق نمی‌افتد. بسیاری از مشکلات کودک در خانه و مدرسه ظاهر می‌شوند و به همین دلیل همکاری والدین، معلم و متخصص اهمیت زیادی دارد.

ایجاد برنامه روزانه مشخص، تقسیم تکالیف بزرگ به مراحل کوچک‌تر، کاهش عوامل حواس پرت کننده، تقویت رفتارهای مناسب و ارائه بازخورد روشن می‌تواند به کودک کمک کند مهارت‌های خودتنظیمی را بهتر تمرین کند.

به ویژه در کودکان کم سن، آموزش والدین در مدیریت رفتار بخش مهمی از برنامه درمانی است و نباید نقش آن با تمرکز صرف بر یک دستگاه یا روش درمانی نادیده گرفته شود.

مراحل شروع درمان در مرکز دکتر ذاکری

اگر برای انتخاب روش درمان یا مناسب بودن نوروفیدبک برای فرزندتان سوال دارید، می‌توانید از طریق صفحه دریافت مشاوره تخصصی با مجموعه دکتر ذاکری در ارتباط باشید.

سوالات متداول درباره نوروفیدبک و بیش فعالی کودکان

آیا نوروفیدبک بیش فعالی را درمان می کند؟

نوروفیدبک ممکن است در برخی کودکان به کاهش بعضی علائم کمک کند، اما درمان قطعی برای همه کودکان محسوب نمی‌شود و شواهد علمی درباره میزان تاثیر آن یکدست نیست.

آیا نوروفیدبک جایگزین داروی ADHD است؟

خیر، نمی‌توان آن را برای همه کودکان جایگزین دارو دانست. تصمیم درباره دارودرمانی باید توسط پزشک و بر اساس شرایط کودک گرفته شود.

از چه سنی می توان نوروفیدبک را شروع کرد؟

سن به تنهایی معیار کافی نیست. کودک باید توانایی همکاری با تمرین‌ها را داشته باشد و متخصص نیز مناسب بودن روش را تایید کند.

آیا برای نوروفیدبک انجام نقشه مغزی ضروری است؟

نه در همه موارد. تصمیم درباره QEEG یا سایر بررسی‌های تکمیلی بر اساس ارزیابی متخصص انجام می‌شود و نقشه مغزی به تنهایی روش تشخیص قطعی ADHD نیست.

چه زمانی می توان نتیجه درمان را ارزیابی کرد؟

بهتر است از ابتدای درمان شاخص‌های مشخصی مانند توجه در کلاس، تکمیل تکالیف و کنترل رفتار تعیین شوند و در فواصل مشخص دوباره مورد ارزیابی قرار گیرند.

آیا رفتاردرمانی همچنان لازم است؟

در بسیاری از کودکان بله. رفتاردرمانی و آموزش والدین از بخش‌های مهم درمان ADHD هستند و استفاده از نوروفیدبک به معنی کنار گذاشتن این مداخلات نیست.

جمع بندی

نوروفیدبک یکی از روش‌های غیردارویی است که برای ADHD مورد مطالعه قرار گرفته و ممکن است در بعضی کودکان به عنوان بخشی از برنامه درمانی مورد استفاده قرار گیرد. با این حال، اثربخشی آن برای همه کودکان یکسان نیست و نباید آن را به عنوان درمان قطعی، سریع یا جایگزین خودکار درمان‌های اصلی معرفی کرد.

بهترین تصمیم زمانی گرفته می‌شود که علائم کودک، سن، مشکلات همراه، عملکرد در مدرسه و پاسخ به درمان‌های قبلی به صورت همزمان بررسی شوند. هدف نیز باید از ابتدا قابل اندازه گیری باشد تا مشخص شود درمان واقعاً چه تغییری در زندگی روزمره کودک ایجاد کرده است.

برای آشنایی با خدمات تخصصی و ارزیابی‌های ارائه شده می‌توانید به مرکز دکتر ذاکری مراجعه کنید.