- تهران خیابان شریعتی بالاتر از بلوار میرداماد کوچه فلسفی پلاک ۵ طبقه اول۰۲۱۲۲۲۶۰۰۶۷
- ۰۲۱۲۲۲۶۰۰۶۸
- ۰۲۱۲۲۲۶۰۰۶۹
اختلال یاد گیری خاص (SLD) چیست؟ علائم و راه های درمان
راهنمای جامع اختلال لکنت زبان درکودکان
آگوست 4, 2019
راهنمای جامع اختلال رشدی فراگیر اوتیسم (ASD)
آگوست 4, 2019
آنچه در این مقاله می خوانید:
اختلال یادگیری خاص یا SLD یک اختلال عصبیرشدی است که باعث میشود کودک یا بزرگسال با وجود فرصت آموزشی مناسب، در یادگیری و استفاده از بعضی مهارتهای تحصیلی مانند خواندن، نوشتن یا ریاضیات بهطور پایدار مشکل داشته باشد. وجود اختلال یادگیری بهتنهایی به معنای کمهوشی، تنبلی یا بیعلاقگی کودک به درس نیست.
اختلال یادگیری خاص به زبان ساده چیست؟
در SLD، کودک ممکن است در یک یا چند حوزه مشخص مانند خواندن صحیح و روان، املا و بیان نوشتاری، درک اعداد یا انجام محاسبات عملکردی پایینتر از انتظار سنی و تحصیلی داشته باشد. این مشکل باید پایدار باشد و بر یادگیری یا عملکرد تحصیلی اثر قابلتوجه بگذارد. تشخیص تنها با مشاهده چند نمره پایین یا یک درس ضعیف انجام نمیشود و به ارزیابی جامع نیاز دارد.
کودک ممکن است فقط در خواندن، فقط در ریاضی، فقط در بیان نوشتاری یا در چند حوزه همزمان مشکل داشته باشد.
اختلال یادگیری خاص (SLD) چیست؟
اختلال یادگیری خاص یا Specific Learning Disorder در گروه اختلالات عصبیرشدی قرار میگیرد. در این اختلال، فرد برای یادگیری یا استفاده از بعضی مهارتهای تحصیلی با دشواری مداوم روبهرو است. مشکل میتواند خود را به شکل خواندن کند و پرخطا، مشکل در درک مطلب، غلطهای املایی مکرر، دشواری در بیان نوشتاری یا ضعف در فهم عدد و محاسبات نشان دهد.
شدت مشکلات در همه کودکان یکسان نیست. ممکن است دانشآموزی در ریاضی عملکرد مناسبی داشته باشد اما خواندن برای او بسیار دشوار باشد؛ کودک دیگری ممکن است روان بخواند ولی در نوشتن یا املا با مشکل قابلتوجهی روبهرو شود.
کودکان دارای اختلال یادگیری میتوانند توانایی شناختی مناسبی داشته باشند. مشکل اصلی در فراگیری یا استفاده از یک یا چند مهارت تحصیلی مشخص است و باید جدا از ناتوانی ذهنی، مشکلات حسی، فرصت آموزشی ناکافی و سایر علل احتمالی بررسی شود.
انواع اختلال یادگیری خاص
در تقسیمبندی بالینی، اختلال یادگیری خاص بر اساس حوزه مهارتی که دچار مشکل شده مشخص میشود. سه حوزه اصلی عبارتاند از خواندن، بیان نوشتاری و ریاضیات.
اختلال در خواندن
دشواری در دقت خواندن کلمات، سرعت و روانی خواندن یا درک معنی متن میتواند از نشانههای این حوزه باشد. اصطلاح «نارساخوانی» یا Dyslexia معمولاً برای بعضی مشکلات مرتبط با خواندن استفاده میشود.
اختلال در بیان نوشتاری
غلطهای املایی زیاد، مشکل در دستور زبان، ضعف در سازماندهی ایدهها یا دشواری در بیان روشن مطالب به شکل نوشتاری میتواند در این گروه دیده شود.
اختلال در ریاضیات
مشکل در درک مفهوم عدد، بهخاطر سپردن حقایق ریاضی، محاسبه دقیق یا استدلال ریاضی از نشانههای این حوزه است. اصطلاح Dyscalculia نیز در بعضی منابع عمومی برای مشکلات ریاضی استفاده میشود.
دشواریهای زبان، توجه، شنوایی یا بینایی میتوانند بر عملکرد تحصیلی اثر بگذارند و گاهی همراه با SLD دیده شوند، اما بهتنهایی همان اختلال یادگیری خاص محسوب نمیشوند. به همین دلیل تشخیص افتراقی اهمیت زیادی دارد.
علت اختلال یادگیری خاص چیست؟
علت SLD را معمولاً نمیتوان به یک عامل واحد نسبت داد. پژوهشها نشان میدهند عوامل ژنتیکی و تفاوتهای عصبیرشدی در شکلگیری این اختلال نقش دارند و در بعضی خانوادهها سابقه مشکلات مشابه بیشتر دیده میشود.
در عین حال، مشکلاتی مانند اختلال شنوایی یا بینایی، محرومیت آموزشی، اختلال خواب، مشکلات هیجانی یا بعضی بیماریهای جسمی میتوانند عملکرد تحصیلی را کاهش دهند. وجود چنین عواملی به معنای SLD نیست؛ متخصص باید بررسی کند آیا مشکلات کودک واقعاً با اختلال یادگیری خاص هماهنگ هستند یا علت دیگری دارند.
علائم اختلال یادگیری خاص چیست؟
علائم بسته به حوزه درگیر، سن، پایه تحصیلی و شدت مشکل متفاوتاند. مشاهده یک علامت بهتنهایی برای تشخیص کافی نیست؛ آنچه اهمیت بیشتری دارد، پایداری مشکل و اثر آن بر عملکرد تحصیلی است.
| حوزه | نشانههای احتمالی | نمونه در مدرسه |
|---|---|---|
| خواندن | کندخوانی، خطا در خواندن کلمات، مشکل در روانخوانی یا درک متن | خواندن تکلیف بسیار بیشتر از همکلاسیها زمان میبرد |
| نوشتن | غلط املایی مکرر، مشکل در ساخت جمله یا سازماندهی متن | دانستههای شفاهی خوب است اما پاسخ نوشتاری ضعیف و نامنظم است |
| ریاضیات | مشکل در مفهوم عدد، محاسبه، حفظ حقایق ریاضی یا حل مسئله | در جمع، تفریق، جدول ضرب یا انتخاب روش حل مسئله خطاهای مکرر دارد |
علائم اختلال یادگیری در سنین مختلف
بعضی نشانهها پیش از شروع مدرسه دیده میشوند، اما تشخیص SLD معمولاً زمانی دقیقتر میشود که کودک فرصت کافی برای یادگیری مهارتهای تحصیلی داشته باشد.
پیشدبستان
- یادگیری کند نام بعضی حروف یا صداها
- دشواری در یادگیری قافیه یا ترتیبها
- سابقه مشکلات زبانی در بعضی کودکان
کلاس اول و دوم
- مشکل در ارتباط حرف و صدا
- خواندن کند و پرخطا
- دشواری در مفاهیم پایه عدد و محاسبه
دوره ابتدایی
- غلط املایی زیاد
- ضعف در درک مطلب یا خلاصهنویسی
- مشکل پایدار در محاسبات و حل مسئله
نوجوانی
- سرعت پایین مطالعه
- مشکل در نوشتن متون طولانی
- دشواری در درسهای نیازمند محاسبه یا استدلال عددی
چه زمانی بهتر است کودک از نظر اختلال یادگیری ارزیابی شود؟
اختلال یادگیری خاص چگونه تشخیص داده میشود؟
هیچ آزمایش خون، عکس مغز یا تست منفردی وجود ندارد که بهتنهایی SLD را تشخیص دهد. ارزیابی بر کنار هم قرار دادن اطلاعات رشدی، پزشکی، خانوادگی و تحصیلی کودک، گزارش معلم و سنجش مهارتهای تحصیلی استوار است.
همچنین باید مشخص شود آیا عوامل دیگری مانند مشکلات شنوایی و بینایی، اختلال توجه، مشکلات زبان، اضطراب، شرایط جسمی یا فرصت آموزشی ناکافی میتوانند توضیح بهتری برای افت تحصیلی ارائه دهند یا خیر.
| بخش ارزیابی | چه چیزی بررسی میشود؟ | چرا مهم است؟ |
|---|---|---|
| تاریخچه رشدی و پزشکی | رشد، بیماریها، خواب، سابقه خانوادگی و مشکلات قبلی | کمک به شناسایی عوامل همراه یا علتهای دیگر |
| سابقه تحصیلی | نمرات، تکالیف، گزارش معلم و روند یادگیری | مشخصشدن پایداری و نوع مشکل |
| خواندن و نوشتن | دقت، سرعت، درک مطلب، املا و بیان نوشتاری | تعیین حوزه مهارتی درگیر |
| ریاضیات | مفهوم عدد، محاسبه و حل مسئله | بررسی مشکلات اختصاصی ریاضی |
| بینایی و شنوایی | بررسی مشکلات حسی در صورت نیاز | رد عللی که میتوانند یادگیری را مختل کنند |
| توجه و رفتار | حواسپرتی، تکانشگری، اضطراب و رفتار مدرسه | بررسی اختلالات همراه مانند ADHD |
گاهی مشکلات تحصیلی تنها مسئله کودک نیستند و نشانههای دیگری مانند حرکات یا صداهای غیرارادی، اضطراب یا مشکلات توجه نیز همزمان دیده میشوند. در چنین شرایطی هر مشکل باید بهطور جداگانه ارزیابی شود. برای آشنایی بیشتر میتوانید مطلب اختلال تیک در کودکان را مطالعه کنید.
آیا اختلال یادگیری خاص قابل درمان یا مدیریت است؟
هدف اصلی مداخله در SLD، کمک به کودک برای تقویت مهارت تحصیلی آسیبدیده و کاهش اثر مشکل بر زندگی روزمره است. برنامه مناسب بسته به نوع اختلال میتواند شامل آموزش تخصصی و ساختاریافته خواندن، نوشتن یا ریاضی، تمرین هدفمند، استفاده از ابزارهای کمکآموزشی و هماهنگی خانه و مدرسه باشد.
اگر کودک در کنار SLD دچار اضطراب، کاهش اعتمادبهنفس، ADHD یا مشکل دیگری باشد، آن شرایط نیز باید جداگانه بررسی و در صورت نیاز درمان شوند. دارویی وجود ندارد که بهطور مستقیم خود اختلال یادگیری خاص را برطرف کند؛ درمان دارویی ممکن است فقط برای اختلال همراه و پس از تشخیص پزشک مطرح شود.
برای آشنایی با مداخلات آموزشی، نقش روشهای حمایتی و نحوه انتخاب برنامه مناسب، راهنمای درمان اختلال یادگیری در کودکان را مطالعه کنید.
آیا اختلال یادگیری با طب سنتی درمان میشود؟
در حال حاضر شواهد علمی کافی وجود ندارد که نشان دهد طب سنتی، گیاهان دارویی یا مکملها بتوانند اختلال یادگیری خاص را بهتنهایی درمان کنند. پایه مدیریت SLD، شناسایی دقیق حوزه مشکل و استفاده از مداخلات آموزشی مناسب است.
اگر کودک از مکمل، داروی گیاهی یا روش درمانی دیگری استفاده میکند، بهتر است پزشک از آن مطلع باشد؛ زیرا «طبیعی بودن» یک فرآورده به معنای بیخطر بودن آن برای همه کودکان نیست.
تفاوت اختلال یادگیری با بیشفعالی و نقص توجه چیست؟
SLD و ADHD دو اختلال متفاوت هستند، هرچند ممکن است در یک کودک بهطور همزمان وجود داشته باشند. در اختلال یادگیری، مشکل اصلی در کسب یا استفاده از یک مهارت تحصیلی مشخص است؛ در ADHD، الگوی بیتوجهی و یا بیشفعالی و تکانشگری در موقعیتهای مختلف اهمیت بیشتری دارد.
| معیار | اختلال یادگیری خاص | ADHD |
|---|---|---|
| مشکل اصلی | خواندن، نوشتن یا ریاضی | توجه، بیشفعالی یا تکانشگری |
| محل بروز | بیشتر هنگام استفاده از مهارت تحصیلی درگیر | معمولاً در بیش از یک محیط یا فعالیت |
| همزمانی | میتواند همراه ADHD باشد | میتواند همراه SLD باشد |
| نوع ارزیابی | تأکید بر مهارتهای تحصیلی و سابقه یادگیری | تأکید بر الگوی توجه و رفتار در محیطهای مختلف |
اگر علاوه بر افت تحصیلی، حواسپرتی، فراموشکاری، بیقراری یا تکانشگری نیز دیده میشود، مطالعه مقاله اختلال بیشفعالی و نقص توجه در کودکان میتواند به شناخت بهتر تفاوتها کمک کند.
اختلال یادگیری خاص در بزرگسالان
اختلال یادگیری خاص از دوران رشد آغاز میشود، اما ممکن است مشکلات آن تا بزرگسالی ادامه پیدا کنند. بعضی بزرگسالان در کودکی تشخیص نگرفتهاند و بعدها متوجه میشوند که سرعت مطالعه، املا، نوشتن، محاسبات یا یادگیری مطالب آموزشی برای آنها بهطور غیرمعمول دشوار بوده است. نوع حمایت در بزرگسالی بسته به محیط تحصیل یا کار و حوزه مهارتی درگیر متفاوت خواهد بود.
اگر به اختلال یادگیری کودک مشکوک هستیم چه کنیم؟
بهتر است بهجای مقایسه کودک با همکلاسیها یا افزایش فشار برای درسخواندن، نمونههای مشخص مشکل را ثبت کنید و با معلم درباره عملکرد او گفتوگو کنید. اطلاعات مدرسه میتواند مشخص کند مشکل فقط در خانه دیده میشود یا در کلاس نیز وجود دارد.
همچنین بهتر است مشکلات دیگری که بر خواب، آرامش روانی یا عملکرد روزانه کودک اثر میگذارند، مستقل از اختلال یادگیری بررسی شوند. برای مثال، شبادراری در کودکان نشانه اختلال یادگیری محسوب نمیشود، اما در صورت تداوم میتواند بر اعتمادبهنفس، خواب یا شرایط روانی کودک اثر بگذارد و نیازمند بررسی جداگانه باشد.
سؤالات متداول درباره اختلال یادگیری خاص
جمعبندی؛ تشخیص درست، قبل از انتخاب درمان
اختلال یادگیری خاص یک اختلال عصبیرشدی است که میتواند خواندن، بیان نوشتاری، ریاضیات یا ترکیبی از این مهارتها را تحت تأثیر قرار دهد. مشاهده چند نمره پایین برای تشخیص کافی نیست؛ مشکل باید پایدار باشد و متخصص، سابقه تحصیلی و رشدی، عملکرد کودک و عوامل دیگری را که میتوانند باعث افت یادگیری شوند بررسی کند.
شناسایی زودهنگام به خانواده و مدرسه کمک میکند مداخلات آموزشی متناسب را زودتر آغاز کنند. هدف، برچسبزدن به کودک نیست؛ هدف این است که دقیقاً مشخص شود کودک در کدام مهارت به حمایت نیاز دارد و چگونه میتوان مسیر یادگیری را برای او مناسبتر کرد.
در صورت وجود اضطراب، کاهش اعتمادبهنفس، مقاومت شدید در برابر مدرسه یا مشکلات رفتاری همراه، استفاده از خدمات مشاوره روانشناسی میتواند بخشی از ارزیابی و حمایت از کودک و خانواده باشد.
منابع علمی
- American Psychiatric Association – Specific Learning Disorder
- American Academy of Pediatrics – Learning Difficulties and Learning Disabilities
- راهنمای تشخیصی و آماری اختلالات روانی، بخش Specific Learning Disorder
توجه:
این مطلب برای افزایش آگاهی عمومی تهیه شده و جایگزین ارزیابی تخصصی، تشخیص یا برنامه آموزشی و درمانی فردی نیست.
برای آشنایی با سوابق و حوزه فعالیت پزشک میتوانید صفحه درباره دکتر فرامرز ذاکری را مشاهده کنید.
