- تهران خیابان شریعتی بالاتر از بلوار میرداماد کوچه فلسفی پلاک ۵ طبقه اول۰۲۱۲۲۲۶۰۰۶۷
- ۰۲۱۲۲۲۶۰۰۶۸
- ۰۲۱۲۲۲۶۰۰۶۹
اختلال خواب در کودکان؛ علائم، انواع، علتها و روش درمان
5 دلیل دروغگویی کودکان ازنظر روانشناسی + راه حل
سپتامبر 9, 2024
اختلال خواب در کودکان بیشفعال؛ رابطه ADHD با خواب و راهکارها
سپتامبر 17, 2024
آنچه در این مقاله می خوانید:
بسیاری از مشکلات خواب با اصلاح عادتها و برنامه شبانه بهتر میشوند، اما در بعضی کودکان علت زمینهای نیاز به ارزیابی دارد. در این راهنمای دکتر فرامرز ذاکری با انواع اختلال خواب، نشانهها، دلایل، روشهای تشخیص، درمان و زمان مناسب مراجعه آشنا میشوید.
چه زمانی خواب کودک را میتوان یک اختلال در نظر گرفت؟
یک یا چند شب بدخوابی لزوماً به معنای اختلال خواب نیست. زمانی بررسی دقیقتر اهمیت پیدا میکند که مشکل بهطور مکرر ادامه داشته باشد، کودک نتواند متناسب با سن خود خواب کافی داشته باشد یا خواب نامناسب بر خلق، رفتار، تمرکز، یادگیری، بیدارشدن صبح یا عملکرد روزانه او اثر بگذارد. خرخر شدید، وقفه تنفسی، خوابآلودگی غیرعادی و رفتارهای خطرناک هنگام خواب نیز نیاز به توجه بیشتری دارند.
کودک در هر سن به چند ساعت خواب نیاز دارد؟
نیاز به خواب با افزایش سن تغییر میکند و تفاوتهای فردی نیز وجود دارد. به همین دلیل فقط «ساعت خوابیدن» مهم نیست؛ مجموع خواب شبانهروز، خواب نیمروزی و کیفیت بیداری کودک نیز باید در نظر گرفته شود.
| سن کودک | مقدار توصیهشده خواب در ۲۴ ساعت | توضیح |
|---|---|---|
| ۴ تا ۱۲ ماه | ۱۲ تا ۱۶ ساعت | با احتساب خواب نیمروزی |
| ۱ تا ۲ سال | ۱۱ تا ۱۴ ساعت | با احتساب خواب نیمروزی |
| ۳ تا ۵ سال | ۱۰ تا ۱۳ ساعت | با احتساب خواب نیمروزی |
| ۶ تا ۱۲ سال | ۹ تا ۱۲ ساعت | خواب منظم شبانه اهمیت بیشتری پیدا میکند |
| ۱۳ تا ۱۸ سال | ۸ تا ۱۰ ساعت | تغییرات ریتم شبانهروزی در نوجوانی مهم است |
این اعداد راهنمای عمومی هستند و جای ارزیابی شرایط فردی کودک را نمیگیرند.
انواع اختلال خواب در کودکان
همه مشکلات خواب مشابه نیستند. تشخیص نوع اختلال اهمیت دارد، زیرا علت و درمان بیخوابی با اختلال تنفسی خواب یا خوابگردی متفاوت است.
بیخوابی
مشکل در شروع یا ادامه خواب
کودک ممکن است مدت زیادی برای خوابیدن زمان نیاز داشته باشد، مکرر بیدار شود یا زودتر از زمان مورد انتظار از خواب بیدار شود.
پاراسومنیا
رفتارهای غیرمعمول هنگام خواب
خوابگردی، وحشت شبانه، حرفزدن هنگام خواب و برخی رفتارهای غیرمعمول در مرز خواب و بیداری در این گروه قرار میگیرند.
تنفسی
اختلالات تنفسی هنگام خواب
خرخر مداوم، تنفس دشوار، نفسنفسزدن یا مشاهده مکث در تنفس میتوانند نیازمند بررسی از نظر اختلال تنفسی خواب باشند.
حرکتی
سندرم پای بیقرار
احساس ناخوشایند در پاها و نیاز به حرکتدادن آنها هنگام استراحت میتواند خوابیدن را دشوار کند.
ریتم خواب
اختلال ریتم خواب و بیداری
ساعت خواب و بیداری کودک یا نوجوان ممکن است با برنامه معمول خانواده و مدرسه هماهنگ نباشد.
کابوس
کابوسهای مکرر
کابوس معمولاً کودک را بیدار میکند و کودک ممکن است محتوای خواب ترسناک را به خاطر داشته باشد.
تفاوت کابوس، وحشت شبانه و خوابگردی چیست؟
| مشکل | ظاهر اتفاق | وضعیت کودک |
|---|---|---|
| کابوس | رویای ترسناک | کودک معمولاً بیدار میشود و ممکن است خواب را به خاطر داشته باشد |
| وحشت شبانه | فریاد، ترس یا آشفتگی ناگهانی | کودک ممکن است کاملاً بیدار نباشد و صبح چیزی به یاد نیاورد |
| خوابگردی | راهرفتن یا انجام برخی حرکات در خواب | واکنش کودک ممکن است محدود باشد و معمولاً خاطره روشنی ندارد |
علائم اختلال خواب در کودکان چیست؟
نشانه اختلال خواب فقط در ساعات شب دیده نمیشود. گاهی مهمترین علامت در طول روز و در رفتار یا عملکرد کودک ظاهر میشود.
- دیر به خواب رفتن
- بیداریهای مکرر
- خرخر یا تنفس غیرعادی
- کابوس یا وحشت شبانه مکرر
- حرکات یا رفتارهای غیرمعمول در خواب
- خوابآلودگی یا خستگی
- تحریکپذیری و بدخلقی
- کاهش تمرکز
- دشواری بیدارشدن صبح
- افت عملکرد مدرسه یا فعالیت روزانه
علت اختلال خواب در کودکان چیست؟
اختلال خواب یک علت واحد ندارد. گاهی مشکل بیشتر رفتاری و مرتبط با برنامه خواب است و در موارد دیگر بیماری جسمی، اضطراب، دارو یا یک اختلال خواب مستقل مطرح میشود.
بیشفعالی و ADHD چه ارتباطی با خواب کودک دارند؟
برخی کودکان مبتلا به ADHD در شروع خواب، رعایت روتین شبانه یا حفظ خواب با مشکل روبهرو میشوند. از سوی دیگر، خواب ناکافی نیز ممکن است بیتوجهی، تحریکپذیری و دشواری کنترل رفتار در طول روز را بیشتر کند. به همین دلیل وجود مشکلات رفتاری یا حواسپرتی بهتنهایی نباید بدون بررسی خواب به ADHD نسبت داده شود.
اثر داروهای ADHD، ملاتونین و راهکارهای اختصاصی این گروه عمداً در این مقاله عمومی توضیح داده نشدهاند. برای بررسی تخصصی این موضوع، مقاله اختلال خواب در کودکان بیشفعال را بخوانید.
اختلال خواب در کودکان دارای اوتیسم
مشکلات خواب در برخی کودکان دارای اختلال طیف اوتیسم نیز دیده میشود، اما علت در همه کودکان یکسان نیست. زمان خواب نامنظم، حساسیتهای حسی، شرایط همراه یا مشکلات رفتاری میتوانند در الگوی خواب نقش داشته باشند و برنامه مداخله باید با شرایط کودک تطبیق داده شود.
از آنجا که این صفحه درباره اختلال خواب عمومی است، جزئیات تشخیص و درمان اوتیسم در اینجا بررسی نمیشود. برای شناخت این اختلال میتوانید راهنمای اختلال اوتیسم در کودکان را مطالعه کنید.
اختلال خواب در کودکان چگونه تشخیص داده میشود؟
ارزیابی معمولاً با شرح دقیق الگوی خواب شروع میشود. پزشک درباره ساعت خواب و بیداری، مدت زمان لازم برای خوابیدن، بیداریهای شبانه، خرخر، رفتار کودک هنگام خواب، خواب نیمروزی، داروها و عملکرد روزانه سؤال میکند.
| روش بررسی | کاربرد |
|---|---|
| شرح حال خواب | شناخت الگوی خواب و زمان شروع مشکل |
| دفترچه خواب | ثبت ساعت خواب، بیداری و اتفاقات شبانه |
| معاینه پزشکی | بررسی علل جسمی یا تنفسی احتمالی |
| بررسی روانشناختی | در صورت وجود اضطراب، مشکلات رفتاری یا شرایط همراه |
| پلیسومنوگرافی | در موارد منتخب، بهخصوص هنگام شک به بعضی اختلالات تنفسی خواب |
درمان اختلال خواب در کودکان چگونه انجام میشود؟
درمان به علت و نوع اختلال بستگی دارد و هیچ روش واحدی برای همه کودکان وجود ندارد. در بسیاری از مشکلات رفتاری خواب، اصلاح عادات و آموزش والدین از اولین اقدامات است؛ اما اگر مشکل تنفسی، جسمی، عصبیرشدی یا روانشناختی وجود داشته باشد، درمان علت زمینهای اهمیت پیدا میکند.
دارو یا مکمل خواب نباید بدون مشخصشدن علت مشکل برای کودک شروع شود. نوع درمان، زمان مصرف و نیاز واقعی به دارو باید توسط پزشک بررسی شود.
والدین برای بهبود خواب کودک چه کارهایی میتوانند انجام دهند؟
اضطراب و مشکلات هیجانی چگونه خواب کودک را تحتتأثیر قرار میدهند؟
نگرانی درباره مدرسه، جدایی، روابط اجتماعی، اتفاقات خانوادگی یا ترسهای شبانه میتواند باعث شود کودک هنگام رفتن به تخت آرام نشود یا به حضور مداوم والد وابسته شود. در این شرایط فقط تغییر ساعت خواب ممکن است کافی نباشد.
اگر نگرانی، ترس، کاهش خلق یا مشکلات رفتاری در طول روز نیز ادامه دارد، بررسی وضعیت روانشناختی اهمیت بیشتری پیدا میکند. در صورت نیاز میتوان از مشاوره روانشناسی برای ارزیابی عوامل هیجانی استفاده کرد.
آیا شبادراری همان اختلال خواب است؟
شبادراری بهخودیخود در گروه اختلالات خواب قرار نمیگیرد، اما چون در طول شب اتفاق میافتد ممکن است خانواده آن را با مشکل خواب مرتبط بدانند. اگر کودک بهطور مکرر شبادراری دارد، بهتر است این مسئله جداگانه و براساس سن و شرایط او بررسی شود. اطلاعات بیشتر در مقاله شبادراری در کودکان ارائه شده است.
کمبود خواب چه اثری بر کودک دارد؟
خواب ناکافی یا بیکیفیت میتواند بر عملکرد روزانه کودک اثر بگذارد. این اثر در همه کودکان یکسان نیست و نباید هر مشکل رفتاری یا تحصیلی را مستقیماً به خواب نسبت داد.
توجه و تمرکز
کودک ممکن است برای حفظ توجه در طول روز با دشواری بیشتری روبهرو شود.
خلق و رفتار
تحریکپذیری، بدخلقی یا تحمل کمتر ممکن است بیشتر دیده شود.
عملکرد تحصیلی
خستگی و کاهش تمرکز میتوانند یادگیری و انجام تکالیف را دشوارتر کنند.
سلامت روزانه
خوابآلودگی، خستگی و کاهش انرژی میتوانند فعالیت روزانه را مختل کنند.
برای نگاه گستردهتر به وضعیت هیجانی و رفتاری کودک میتوانید مقاله شاخصهای سلامت روان در کودکان را نیز مطالعه کنید.
چه زمانی اختلال خواب کودک نیاز به مراجعه دارد؟
در صورت وجود هر یک از موارد زیر، بهتر است مشکل خواب جدیتر بررسی شود:
در صورتی که مشکل خواب با تغییرات رفتاری، ADHD، اضطراب یا سایر مشکلات روانپزشکی همراه است، مطالعه راهنمای روانپزشک کودک و نوجوان میتواند به شناخت زمان مناسب مراجعه کمک کند.
قبل از مراجعه، دفترچه خواب کودک تهیه کنید
ثبت الگوی خواب برای چند روز میتواند اطلاعات بسیار مفیدی در اختیار پزشک قرار دهد. بهتر است ساعت رفتن به تخت، زمان تقریبی خوابیدن، بیداریهای شبانه، زمان بیداری صبح و رفتار روز بعد را یادداشت کنید.
سوالات متداول درباره اختلال خواب در کودکان
جمعبندی؛ هر بدخوابی در کودک به معنای اختلال خواب نیست
خواب کودکان در طول رشد تغییر میکند و بیداری یا دیر خوابیدن گهگاهی طبیعی است. زمانی بررسی تخصصی اهمیت بیشتری پیدا میکند که مشکل مداوم باشد، کودک به میزان کافی نخوابد یا خواب بر عملکرد روزانه او اثر بگذارد.
اولین قدم، شناخت نوع مشکل است. بیخوابی رفتاری، کابوس، وحشت شبانه، اختلال تنفسی و سندرم پای بیقرار علت و درمان یکسانی ندارند. به همین دلیل استفاده از یک راهحل واحد یا داروی خواب برای همه کودکان رویکرد مناسبی نیست.
منابع و بازبینی علمی
- American Academy of Pediatrics – Pediatric sleep recommendations
- American Academy of Sleep Medicine – Recommended Amount of Sleep for Pediatric Populations
- Pediatrics in Review – Pediatric Insomnia
- HealthyChildren.org – Sleep apnea, nightmares, night terrors and sleepwalking in children
توجه:
این مطلب برای افزایش آگاهی والدین تهیه شده و جایگزین ارزیابی پزشکی، تشخیص اختلال خواب یا تصمیمگیری درباره دارو و مکمل برای کودک نیست.
