اوتیسم در یک نگاه

اختلال اوتیسم چیست و چرا به آن «طیف» گفته می‌شود؟

اوتیسم یا Autism Spectrum Disorder مجموعه‌ای از تفاوت‌های رشدی است که بیشتر در دو حوزه اصلی دیده می‌شود: نخست ارتباط و تعامل اجتماعی و دوم وجود الگوهای محدود یا تکراری در رفتار، علایق یا فعالیت‌ها.

مفهوم طیف به این معنی نیست که همه افراد را می‌توان روی یک خط ساده از «خفیف تا شدید» قرار داد. ممکن است فردی گفتار روان داشته باشد اما در درک قواعد اجتماعی به حمایت زیادی نیاز داشته باشد؛ در مقابل، فرد دیگری ممکن است در ارتباط کلامی محدودیت بیشتری داشته باشد اما در بعضی مهارت‌های روزمره مستقل‌تر باشد.

علائم اصلی اوتیسم چیست؟

علائم ASD باید در زمینه سن و مرحله رشد فرد بررسی شوند. بعضی نشانه‌ها از دوران نوپایی آشکارند و برخی دیگر زمانی مشخص می‌شوند که انتظارهای اجتماعی و تحصیلی افزایش پیدا می‌کند.

تفاوت در ارتباط و تعامل اجتماعی

• پاسخ محدود یا متفاوت به تعامل اجتماعی
• دشواری در شروع یا ادامه گفت‌وگوی دوطرفه
• استفاده متفاوت از تماس چشمی، حالت چهره یا زبان بدن
• مشکل در درک قواعد نانوشته اجتماعی
• دشواری در ایجاد یا حفظ روابط متناسب با سن

رفتارها و علایق محدود یا تکراری

• حرکات یا رفتارهای تکراری
• اصرار زیاد بر نظم و روتین‌های مشخص
• ناراحتی قابل توجه در برابر تغییرات غیرمنتظره
• علایق بسیار متمرکز یا شدید
• واکنش متفاوت به صدا، نور، لمس، بو، مزه یا دما

علائم اوتیسم در سنین مختلف چگونه دیده می‌شوند؟

علت اوتیسم چیست؟

برای ASD یک علت واحد شناخته نشده است. شواهد علمی نشان می‌دهند که عوامل ژنتیکی نقش مهمی دارند و مجموعه‌ای از عوامل رشدی و محیطی نیز ممکن است با افزایش احتمال بروز اوتیسم مرتبط باشند.

عوامل ژنتیکی

اوتیسم می‌تواند با تغییرات ژنتیکی مختلف ارتباط داشته باشد و احتمال بروز آن در بعضی خانواده‌ها بیشتر است. با این حال، داشتن یک عامل ژنتیکی به معنی ابتلای قطعی فرد نیست.

عوامل مرتبط با رشد و بارداری

در پژوهش‌ها عواملی مانند برخی شرایط دوران بارداری، تولد بسیار زودرس، وزن بسیار پایین هنگام تولد و بعضی شرایط ژنتیکی با افزایش احتمال ASD ارتباط داشته‌اند. این عوامل «علت قطعی» محسوب نمی‌شوند و ممکن است فقط احتمال را تغییر دهند.

همچنین اوتیسم نتیجه تربیت نادرست، کمبود محبت والدین یا رفتار کودک نیست.

انواع اوتیسم یا سطوح نیاز به حمایت

در منابع قدیمی‌تر ممکن است با اصطلاحاتی مانند سندرم آسپرگر، PDD-NOS یا اختلال فروپاشی کودکی روبه‌رو شوید. در طبقه‌بندی‌های جدیدتر، بسیاری از این تشخیص‌های قدیمی زیر عنوان کلی «اختلال طیف اوتیسم» قرار گرفته‌اند.

در DSM-5 به جای تقسیم‌بندی اوتیسم به چند بیماری مستقل، میزان نیاز فرد به حمایت در حوزه‌های مختلف بررسی می‌شود.

این سطوح نباید به عنوان برچسب دائمی «خفیف، متوسط یا شدید» تفسیر شوند؛ نیاز فرد به حمایت ممکن است در حوزه‌های مختلف و در مراحل مختلف زندگی متفاوت باشد.

اوتیسم چگونه تشخیص داده می‌شود؟

هیچ آزمایش خون، تصویر مغزی یا پرسشنامه واحدی وجود ندارد که به تنهایی اوتیسم را تشخیص دهد. تشخیص بر اساس تاریخچه رشد، رفتار، ارتباط، تعامل اجتماعی و ارزیابی تخصصی انجام می‌شود.

گفت‌وگو با والدین یا خود فرد

اطلاعات مربوط به دوران رشد، زبان، بازی، روابط اجتماعی، رفتارهای تکراری، حساسیت‌های حسی و عملکرد در محیط‌های مختلف بررسی می‌شود.

مشاهده مستقیم

متخصص ممکن است شیوه ارتباط، بازی، پاسخ به تعامل، انعطاف‌پذیری رفتاری و واکنش‌های فرد را مشاهده کند.

ابزارهای استاندارد

بسته به شرایط، ابزارهایی مانند ADOS-2، ADI-R یا CARS-2 می‌توانند بخشی از فرایند ارزیابی باشند؛ اما نتیجه این ابزارها نیز باید در کنار قضاوت بالینی و سایر اطلاعات تفسیر شود.

اگر والدین با تغییرات رشدی، توقف کسب مهارت یا مشکلات قابل توجه ارتباطی روبه‌رو هستند، مطلب چه زمانی باید کودک را نزد روانپزشک کودک ببریم؟ می‌تواند برای تصمیم‌گیری درباره زمان ارزیابی مفید باشد.

مسیر ارزیابی اوتیسم؛ از نگرانی تا برنامه حمایتی

چه مشکلاتی ممکن است همراه اوتیسم دیده شوند؟

تشخیص ASD پایان ارزیابی نیست. بسیاری از افراد ممکن است همزمان با مشکلات دیگری روبه‌رو باشند که برای کیفیت زندگی، یادگیری و رفتار اهمیت زیادی دارند.

• ADHD و مشکلات توجه یا تکانشگری
• اضطراب
• مشکلات خلقی
• اختلالات خواب
• صرع در برخی افراد
• مشکلات گوارشی یا تغذیه‌ای
• اختلالات یادگیری
• مشکلات گفتار و زبان

در کودکانی که مشکل اصلی آنها بیشتر به روانی گفتار مربوط است، لازم است لکنت از مشکلات ارتباطی مرتبط با ASD تفکیک شود. برای آشنایی بیشتر می‌توانید مطلب اختلال لکنت زبان در کودکان را مطالعه کنید.

اوتیسم و ADHD چه تفاوتی دارند؟

ADHD و ASD هر دو در گروه اختلالات عصبی رشدی قرار می‌گیرند و حتی ممکن است همزمان در یک فرد وجود داشته باشند. با این حال، هسته اصلی آنها یکسان نیست.

در ADHD، مشکلات توجه، تنظیم فعالیت و کنترل تکانه‌ها برجسته‌تر هستند. در اوتیسم، تفاوت‌های پایدار در ارتباط اجتماعی همراه با رفتارها یا علایق محدود و تکراری محور اصلی تشخیص محسوب می‌شوند.

بی توجهی یک کودک مبتلا به ASD ممکن است ناشی از حساسیت حسی، دشواری در درک موقعیت اجتماعی یا تمرکز شدید بر موضوع مورد علاقه باشد؛ بنابراین مشاهده «عدم تمرکز» به تنهایی برای تشخیص ADHD کافی نیست.

اگر بیش فعالی و کم توجهی نیز بخش مهمی از مشکل کودک است، توضیحات اختصاصی نوروفیدبک برای بیش فعالی کودکان را می‌توانید جداگانه بررسی کنید.

علائم اوتیسم در بزرگسالان

بعضی افراد در دوران کودکی تشخیص ASD دریافت نکرده‌اند و در بزرگسالی به دلیل مشکلات اجتماعی، خستگی زیاد پس از تعامل، حساسیت‌های حسی، دشواری در تغییر برنامه یا احساس متفاوت بودن به دنبال ارزیابی می‌روند.

در بزرگسالان ممکن است راهبردهایی برای پنهان کردن یا جبران بعضی تفاوت‌های اجتماعی ایجاد شده باشد. به همین دلیل ارزیابی فقط نباید بر رفتار فرد در یک جلسه کوتاه متکی باشد و تاریخچه رشد اهمیت زیادی دارد.

اضطراب و افسردگی نیز می‌توانند همراه ASD دیده شوند. درباره نشانه‌های خلقی در سنین پایین‌تر، مقاله افسردگی در کودکان اطلاعات تکمیلی ارائه می‌دهد.

آیا برای اوتیسم درمان وجود دارد؟

بهتر است به جای جستجوی یک «درمان قطعی اوتیسم»، بر نیازهای واقعی هر فرد تمرکز شود. هدف مداخلات می‌تواند بهبود ارتباط، افزایش استقلال، تقویت مهارت‌های روزمره، مدیریت مشکلات همراه و کاهش موانعی باشد که کیفیت زندگی فرد و خانواده را تحت تاثیر قرار می‌دهند.

هیچ برنامه واحدی برای همه افراد ASD مناسب نیست. سن، سطح رشد، زبان، توانایی شناختی، حساسیت‌های حسی، مشکلات همراه، نیازهای خانواده و محیط مدرسه یا کار باید در برنامه‌ریزی مورد توجه قرار گیرند.

برای بررسی کامل روش‌های توانبخشی، مداخلات رفتاری و اجتماعی، دارودرمانی مشکلات همراه و روش‌های غیردارویی، صفحه اختصاصی درمان اوتیسم در کودکان را مطالعه کنید.

چه حمایت‌هایی معمولا در برنامه اوتیسم بررسی می‌شوند؟

مداخلات ارتباط اجتماعی

برنامه‌های متناسب با سطح رشد می‌توانند بر توجه مشترک، تعامل دوطرفه، بازی، ارتباط و درک بهتر نشانه‌های اجتماعی تمرکز کنند. حضور و آموزش والدین در بسیاری از این برنامه‌ها اهمیت دارد.

گفتاردرمانی و حمایت ارتباطی

هدف فقط افزایش تعداد کلمات نیست. گاهی لازم است روی ارتباط کاربردی، درک زبان، بیان نیازها و در صورت لزوم ابزارهای ارتباط جایگزین یا مکمل کار شود.

کاردرمانی و مهارت‌های روزمره

بسته به نیاز فرد، کاردرمانی می‌تواند روی استقلال، مهارت‌های حرکتی، فعالیت‌های روزمره یا سازگاری با تفاوت‌های حسی تمرکز کند.

مدیریت مشکلات همراه

دارو ممکن است در بعضی افراد برای مشکلات همراه مانند تحریک‌پذیری شدید، ADHD، اضطراب یا اختلالات دیگر بررسی شود؛ اما دارو برای «از بین بردن اوتیسم» استفاده نمی‌شود.

جایگاه نوروفیدبک و روش‌های مبتنی بر مغز در اوتیسم چیست؟

روش‌هایی مانند نوروفیدبک در پژوهش‌های مختلف برای بعضی پیامدهای مرتبط با ASD بررسی شده‌اند؛ اما میزان شواهد برای همه کاربردها یکسان نیست و این روش‌ها نباید جایگزین مداخلات استاندارد ارتباطی، آموزشی و توانبخشی شوند.

به ویژه باید بین «روش مورد مطالعه» و «درمان اثبات شده برای ویژگی‌های اصلی اوتیسم» تفاوت قائل شد. تصمیم درباره استفاده از روش‌های مکمل باید بر اساس هدف مشخص و ارزیابی فردی انجام شود.

جزئیات مربوط به این روش در مقاله مستقل نوروفیدبک برای اوتیسم بررسی شده است.

rTMS برای اوتیسم؛ یک روش در حال مطالعه

تحریک مغناطیسی مکرر مغز یا rTMS نیز در مطالعات مختلف برای برخی علائم ASD بررسی شده است. نتایج بعضی پژوهش‌ها امیدوارکننده‌اند، اما پروتکل‌ها، نواحی هدف و کیفیت مطالعات متفاوت هستند و نمی‌توان rTMS را به عنوان درمان عمومی یا قطعی اوتیسم معرفی کرد.

به همین دلیل این موضوع باید جدا از Pillar عمومی اوتیسم بررسی شود. در صفحه rTMS برای اوتیسم تمرکز بر شواهد، محدودیت‌ها و ایمنی این روش است.

مشکلات خواب و دفع در کودک اوتیسم را نادیده نگیرید

اختلال خواب، یبوست، درد، مشکلات تغذیه یا سایر مشکلات جسمی می‌توانند رفتار و تحمل کودک را تحت تاثیر قرار دهند. افزایش ناگهانی بی قراری یا رفتارهای چالش برانگیز همیشه نباید مستقیما به اوتیسم نسبت داده شود.

حتی مشکلاتی مانند شب ادراری نیز باید به صورت مستقل بررسی شوند و صرف وجود ASD علت همه علائم کودک نیست. در صورت نیاز می‌توانید راهنمای
شب ادراری در کودکان را مطالعه کنید.

بعد از تشخیص اوتیسم، والدین از کجا شروع کنند؟

1. نیازهای واقعی کودک را مشخص کنید: ارتباط، خواب، رفتار، یادگیری، تغذیه و استقلال را جداگانه بررسی کنید.
2. چند هدف محدود و قابل اندازه گیری تعیین کنید: به جای هدف کلی «بهتر شدن اوتیسم»، روی مهارت مشخص تمرکز کنید.
3. روش درمان را با هدف تطبیق دهید: هر فناوری یا درمان جدید لزوما برای مشکل کودک مناسب نیست.
4. پیشرفت را در زندگی واقعی بسنجید: تغییر در خانه، مدرسه و ارتباط روزمره از نتیجه یک تست یا دستگاه مهم‌تر است.
5. خانواده را بخشی از برنامه بدانید: آموزش والدین و هماهنگی با مدرسه می‌تواند به تعمیم مهارت‌ها کمک کند.

چه زمانی باید ارزیابی تخصصی را جدی‌تر پیگیری کرد؟

اگر کودک مهارتی را که قبلا داشته از دست داده است، تاخیر قابل توجه ارتباطی دارد، رفتار او به خود یا دیگران آسیب می‌زند، خواب یا تغذیه به شدت مختل شده یا عملکرد خانواده و مدرسه تحت تاثیر جدی قرار گرفته است، ارزیابی تخصصی را به تعویق نیندازید.

همچنین تغییر ناگهانی رفتار در فرد مبتلا به ASD می‌تواند نشانه درد، بیماری جسمی، اضطراب، افسردگی یا یک مشکل همراه دیگر باشد و نباید خودکار به «اوتیسم» نسبت داده شود.

ارزیابی علائم و نیازهای کودک

اگر درباره علائم رشدی، ارتباط اجتماعی، رفتار یا مشکلات همراه فرزندتان نگرانی دارید، ارزیابی تخصصی می‌تواند به تفکیک اوتیسم از سایر شرایط و انتخاب مسیر مناسب کمک کند.

رزرو نوبت و تماس با مطب

سوالات متداول درباره اختلال طیف اوتیسم

منابع علمی برای مطالعه بیشتر

• National Institute of Mental Health. Autism Spectrum Disorder.
  NIMH
• NICE Guideline CG170. Autism spectrum disorder in under 19s: support and management.
  NICE
• Hyman SL, Levy SE, Myers SM. Identification, Evaluation, and Management of Children With Autism Spectrum Disorder.
  American Academy of Pediatrics
• World Health Organization. Autism.
  WHO