نتایج برخی مطالعات امیدوارکننده هستند، اما یک نکته باید از ابتدا روشن باشد: rTMS به تنهایی معادل «ترک اعتیاد» نیست و نباید جایگزین سم‌زدایی پزشکی، دارودرمانی، روان‌درمانی یا سایر بخش‌های برنامه جامع درمان اختلال مصرف مواد شود. میزان اثربخشی همچنین به نوع ماده، پروتکل تحریک، شرایط فرد و هدف درمان بستگی دارد.

اگر هدف شما آشنایی با خود روش، نحوه انجام جلسات، موارد کاربرد عمومی و خدمات این حوزه است، صفحه مرکز rTMS در تهران اطلاعات کامل‌تری درباره جنبه خدماتی این روش ارائه می‌دهد. در این مقاله تمرکز فقط روی اختلال مصرف مواد و شواهد علمی مربوط به آن است.

rTMS و اعتیاد در یک نگاه

اختلال مصرف مواد چیست و rTMS کدام بخش آن را هدف قرار می‌دهد؟

در ادبیات پزشکی به جای استفاده صرف از واژه «اعتیاد»، از اصطلاح اختلال مصرف مواد یا Substance Use Disorder استفاده می‌شود. این اختلال فقط به وابستگی جسمی محدود نیست و می‌تواند با میل شدید به مصرف، از دست دادن کنترل، ادامه مصرف با وجود پیامدهای منفی و بازگشت مجدد به مصرف همراه باشد.

rTMS ماده مخدر را از بدن خارج نمی‌کند و جایگزین فرایند سم‌زدایی نیست. هدف پژوهش‌های نورومدولیشن بیشتر بررسی مدارهای مغزی مرتبط با پاداش، تصمیم‌گیری، کنترل تکانه و واکنش به محرک‌هایی است که میل به مصرف را فعال می‌کنند.

یکی از نواحی پرمطالعه، قشر پیش پیشانی پشتی جانبی یا DLPFC است؛ ناحیه‌ای که در کنترل رفتار، تصمیم‌گیری و تنظیم پاسخ به محرک‌ها نقش دارد. با این حال، محل تحریک و پارامترهای مورد استفاده در همه مطالعات یکسان نیستند.

rTMS چگونه ممکن است میل به مصرف مواد را کاهش دهد؟

هنگام rTMS، یک کویل در نزدیکی سر قرار می‌گیرد و پالس‌های مغناطیسی کنترل شده تولید می‌کند. این میدان مغناطیسی می‌تواند تحریک‌پذیری نواحی مشخصی از قشر مغز و ارتباط آنها با شبکه‌های مرتبط با پاداش و کنترل رفتار را تحت تاثیر قرار دهد.

هدف در مطالعات اعتیاد این است که واکنش شدید به محرک‌های مرتبط با ماده و میل به مصرف کاهش پیدا کند و در مقابل توانایی کنترل پاسخ افزایش یابد. اما این توضیح نباید به این شکل ساده شود که «rTMS مرکز اعتیاد مغز را خاموش می‌کند». اختلال مصرف مواد پیچیده است و عوامل زیستی، روانشناختی، اجتماعی و محیطی همزمان در آن نقش دارند.

کاهش وسوسه مصرف با ترک کامل اعتیاد یکسان نیست

یکی از مهم‌ترین نکات در تفسیر مطالعات rTMS این است که باید بین Craving، Abstinence و Relapse تفاوت قائل شد.

ممکن است یک مطالعه کاهش قابل توجه craving را گزارش کند، اما این نتیجه لزوما به معنی ترک پایدار یا کاهش قطعی احتمال عود در ماه‌ها و سال‌های بعد نیست.

تحقیقات جدید درباره rTMS و اختلال مصرف مواد چه می‌گویند؟

شواهد چند سال اخیر نشان می‌دهند تحریک مغناطیسی مغز می‌تواند در بعضی گروه‌های مبتلا به اختلال مصرف مواد روی craving و برخی پیامدهای مصرف اثر داشته باشد، اما نتیجه برای همه مواد یکسان نیست.

یک متاآنالیز منتشر شده در سال 2026 که 9 مطالعه تصادفی شده با 556 شرکت‌کننده را درباره iTBS بررسی کرد، کاهش craving را در مجموع گزارش کرد؛ اما ناهمگونی بین مطالعات زیاد بود. در تحلیل به تفکیک ماده، اثر امیدوارکننده‌تری برای اختلال مصرف مت آمفتامین دیده شد، در حالی که برای craving ناشی از نیکوتین اثر قابل تشخیصی گزارش نشد.

داده‌های مربوط به Abstinence نیز هنوز محدودتر هستند. بنابراین حتی نتایج مثبت مطالعات جدید نباید به شکل «اثبات درمان اعتیاد با rTMS» تفسیر شوند.

پژوهش دیگری در سال 2026 نیز نشان داد اضافه شدن rTMS به درمان معمول با کاهش بیشتر craving در پیگیری یک و سه ماهه همراه بود، اما زمان رسیدن به یک ماه پرهیز کامل از مصرف به طور معنی‌داری بهتر نشد.

rTMS برای کدام انواع اعتیاد بیشتر بررسی شده است؟

rTMS برای اعتیاد به مت آمفتامین

اختلال مصرف مت آمفتامین یکی از حوزه‌هایی است که در سال‌های اخیر مطالعات بیشتری درباره تحریک مغناطیسی مغز برای آن منتشر شده است.

متاآنالیز 2026 درباره iTBS نشان داد کاهش craving در گروه مت آمفتامین نسبت به برخی مواد دیگر واضح‌تر بوده است. یک Network Meta-analysis دیگر نیز در سال 2026 گزارش کرد که در میان مداخلات غیردارویی مختلف، TMS و ورزش از گزینه‌هایی بودند که کاهش craving را نشان دادند.

با این حال حتی در این حوزه نباید از عبارت «درمان قطعی» استفاده کرد؛ مسئله Abstinence طولانی مدت، کیفیت زندگی و پیشگیری از عود همچنان نیازمند بررسی بیشتر است.

rTMS برای اختلال مصرف الکل

مطالعات متعدد اثر TMS را روی craving الکل، تعداد روزهای پرهیز، میزان مصرف و بعضی شاخص‌های خلقی و شناختی بررسی کرده‌اند.

متاآنالیز 2026 شامل 19 مطالعه تصادفی و 942 بیمار، کاهش craving و بهبود برخی پیامدها را در مقایسه با Sham گزارش کرد. با این حال نویسندگان به ناهمگونی زیاد پروتکل‌ها اشاره کرده و بر نیاز به مطالعات بزرگ‌تر و چندمرکزی تاکید کرده‌اند.

در فردی که مصرف الکل ناپایدار دارد، موضوع ایمنی اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند؛ زیرا Withdrawal الکل خود می‌تواند خطر تشنج را افزایش دهد و باید قبل از تحریک مغزی به دقت ارزیابی شود.

آیا TMS برای ترک سیگار تایید شده است؟

این موضوع نیازمند توضیح دقیق است. در آمریکا، یک سیستم مشخص به نام BrainsWay Deep TMS برای کمک به ترک کوتاه مدت سیگار در بزرگسالان مجوز 510(k) دریافت کرده است.

اما این مجوز را نباید به شکل «FDA درمان اعتیاد با rTMS را تایید کرده است» بیان کرد. مجوز مربوط به دستگاه، پروتکل و کاربرد مشخص برای Smoking Cessation است و نمی‌توان آن را به کوکائین، مت آمفتامین، الکل، مواد افیونی یا تمام دستگاه‌های TMS تعمیم داد.

آیا rTMS به تنهایی برای ترک اعتیاد کافی است؟

در اغلب موارد خیر. اختلال مصرف مواد معمولا به یک برنامه چندوجهی نیاز دارد. بسته به نوع ماده و شرایط فرد، برنامه درمان ممکن است شامل موارد زیر باشد:

• سم‌زدایی و مدیریت پزشکی Withdrawal در صورت نیاز
• دارودرمانی اختصاصی برای بعضی اختلالات مصرف مواد
• روان‌درمانی و مداخلات شناختی رفتاری
• مصاحبه انگیزشی و مداخلات افزایش انگیزه
• برنامه پیشگیری از عود
• حمایت خانواده و شبکه اجتماعی
• درمان افسردگی، اضطراب یا سایر اختلالات همراه

rTMS در بسیاری از پژوهش‌ها به عنوان درمان کمکی یا Adjunctive بررسی شده است. اگر فرد همزمان با اختلال مصرف مواد به مشکلات روانپزشکی دیگری نیز مبتلاست، مشاوره روانپزشکی می‌تواند برای مشخص کردن اولویت‌های درمان اهمیت داشته باشد.

چند جلسه rTMS برای اعتیاد لازم است؟

در حال حاضر یک پروتکل واحد که برای تمام اختلالات مصرف مواد مناسب باشد وجود ندارد. مطالعات از فرکانس‌ها، نواحی هدف، تعداد جلسات و حتی انواع متفاوت تحریک مانند rTMS معمول و iTBS استفاده کرده‌اند.

بنابراین عباراتی مانند «20 جلسه برای ترک اعتیاد کافی است» نباید به عنوان قانون عمومی بیان شوند. تعداد جلسات باید با توجه به هدف درمان، نوع ماده، پروتکل، وضعیت بالینی و پاسخ فرد تعیین شود.

مصرف فعال مواد یا علائم ترک چه تاثیری بر ایمنی rTMS دارند؟

این بخش در ارزیابی فرد مبتلا به اختلال مصرف مواد بسیار مهم است. وجود سابقه مصرف به تنهایی به معنی ممنوع بودن rTMS نیست، اما وضعیت فعلی فرد باید بررسی شود.

دستورالعمل اجماعی منتشر شده در سال 2025 تاکید کرده است که مهم‌ترین نگرانی ایمنی در افرادی که مواد مصرف می‌کنند، حضور در حالت مسمومیت یا Withdrawal است.

به ویژه Withdrawal ناپایدار الکل و مصرف غیرپزشکی محرک‌ها می‌توانند از نظر خطر تشنج اهمیت داشته باشند. بنابراین زمان آخرین مصرف، الگوی مصرف، داروهای همزمان و سابقه تشنج باید پیش از شروع جلسات بررسی شوند.

چه مواردی باید قبل از انجام rTMS به پزشک گفته شوند؟

• نوع ماده مصرفی و زمان آخرین مصرف
• مقدار و الگوی مصرف
• سابقه Withdrawal شدید
• سابقه تشنج یا صرع
• داروهای تجویزی و غیرتجویزی
• وجود ایمپلنت، دستگاه پزشکی یا فلز در سر و بدن
• سابقه جراحی مغز یا بیماری عصبی
• بارداری یا احتمال بارداری
• اختلالات روانپزشکی همراه

اطلاعات ناقص درباره مصرف ماده می‌تواند ارزیابی ایمنی را دشوار کند؛ بنابراین بهتر است اطلاعات مربوط به مصرف بدون پنهان‌کاری در اختیار پزشک قرار گیرد.

عوارض و ایمنی rTMS در افراد مبتلا به اختلال مصرف مواد

داده‌های جدید نشان می‌دهند rTMS در بیشتر مطالعات مربوط به SUD قابل تحمل بوده و عوارض گزارش شده عمدتا خفیف و موقت هستند.

عوارض شایع‌تر می‌توانند شامل موارد زیر باشند:

• سردرد
• احساس فشار یا درد زیر کویل
• سرگیجه
• انقباض موقت عضلات صورت یا پوست سر
• احساس خستگی یا ناراحتی موقت

یک مرور سیستماتیک 2026، 141 مطالعه و بیش از 4200 شرکت‌کننده را بررسی کرد. بیشتر عوارض گزارش شده خفیف بودند و در نمونه‌های بررسی شده تشنج منتسب به rTMS فعال گزارش نشد. با این حال، بخشی از مطالعات اصلا اطلاعات ایمنی را گزارش نکرده بودند؛ بنابراین عبارت «کاملا بدون خطر» همچنان مناسب نیست.

آیا بعد از جلسه rTMS می‌توان رانندگی کرد؟

rTMS معمولاً نیازمند بیهوشی یا آرام‌بخشی نیست؛ اما برای افراد مبتلا به اختلال مصرف مواد پاسخ این سوال فقط به خود دستگاه بستگی ندارد.

اگر فرد تحت تاثیر ماده باشد، علائم Withdrawal داشته باشد، سرگیجه یا عارضه‌ای پس از جلسه ایجاد شده باشد یا داروی دیگری مصرف کرده باشد که بر هوشیاری اثر می‌گذارد، رانندگی ممکن است ایمن نباشد.

بنابراین تصمیم درباره رانندگی باید براساس وضعیت فرد در همان روز و نظر تیم درمان گرفته شود.

چگونه بفهمیم rTMS در درمان اختلال مصرف مواد نتیجه داشته است؟

نتیجه نباید فقط با عبارت‌هایی مانند «احساس می‌کنم بهتر شده‌ام» یا کاهش موقت میل به مصرف سنجیده شود. بهتر است از ابتدا چند Outcome مشخص تعریف شوند.

اختلالات روانپزشکی همراه چه اهمیتی دارند؟

بسیاری از افراد مبتلا به اختلال مصرف مواد همزمان با افسردگی، اضطراب، PTSD، ADHD یا سایر مشکلات روانپزشکی روبه‌رو هستند. گاهی همین مشکلات می‌توانند محرک ادامه مصرف یا بازگشت به ماده باشند.

در چنین شرایطی باید مشخص شود هدف rTMS دقیقا چیست: درمان اختلال روانپزشکی همراه، کاهش craving یا هر دو؟ ترکیب چند هدف بدون برنامه مشخص می‌تواند ارزیابی نتیجه را دشوار کند.

ارزیابی قبل از استفاده از rTMS در اختلال مصرف مواد

اگر rTMS به عنوان بخشی از برنامه درمان اعتیاد مطرح شده است، قبل از شروع باید نوع ماده، وضعیت مصرف فعلی، خطر Withdrawal، بیماری‌های همراه، داروها و هدف دقیق درمان مشخص شوند.

هدف ارزیابی این نیست که صرفا تعداد جلسات تعیین شود؛ بلکه باید روشن شود آیا این روش برای شرایط فرد مناسب است و چگونه قرار است نتیجه آن اندازه گیری شود.

رزرو ارزیابی و تماس با مطب

سوالات متداول درباره rTMS و درمان اعتیاد

جمع بندی؛ جایگاه rTMS در درمان اختلال مصرف مواد چیست؟

مطالعات جدید نشان می‌دهند rTMS و سایر روش‌های تحریک مغناطیسی مغز می‌توانند در بعضی اختلالات مصرف مواد، به ویژه در کاهش craving، نتایج امیدوارکننده‌ای داشته باشند. با این حال میزان اثر برای همه مواد یکسان نیست و کاهش وسوسه مصرف را نباید معادل ترک کامل یا پیشگیری قطعی از عود دانست.

در حال حاضر بهترین رویکرد این است که rTMS در صورت مناسب بودن، به عنوان بخشی از یک برنامه جامع درمانی بررسی شود. نوع ماده، وضعیت مصرف، خطر Withdrawal، اختلالات روانپزشکی همراه و هدف دقیق درمان باید پیش از شروع جلسات مشخص شوند.

ارزیابی توسط دکتر فرامرز ذاکری می‌تواند به بررسی شرایط فرد، ایمنی استفاده از rTMS و تعیین جایگاه احتمالی آن در برنامه درمانی کمک کند.

منابع علمی

• Jiang G, et al. Efficacy of intermittent theta-burst stimulation for substance use disorders: a systematic review and meta-analysis of randomized sham-controlled trials. Frontiers in Neurology. 2026.
• Systematic review of rTMS safety and tolerability in substance use disorders, including 141 clinical trials and 4299 participants. 2026.
• Tang VM, et al. Assessment and Management of Concurrent Substance Use in Patients Receiving Repetitive Transcranial Magnetic Stimulation. American Journal of Psychiatry. 2025.
• FDA 510(k) K200957. BrainsWay Deep TMS System for Smoking Cessation.
• Song J, et al. Effects of Transcranial Magnetic Stimulation on Alcohol Craving, Abstinence, Emotion and Cognitive Function. Brain and Behavior. 2026.