rTMS و میگرن در یک نگاه

میگرن چیست و چه زمانی باید درمان تخصصی بررسی شود؟

میگرن فقط یک سردرد معمولی نیست. این اختلال عصبی می‌تواند با درد ضربان‌دار، تهوع، حساسیت به نور و صدا و در بعضی بیماران با اورا همراه باشد. شدت و دفعات حملات نیز از فردی به فرد دیگر تفاوت زیادی دارد.

برخی افراد فقط چند حمله در سال دارند، در حالی که در میگرن مزمن تعداد روزهای سردرد بسیار بیشتر است و می‌تواند بر کار، خواب، روابط و فعالیت‌های روزمره تاثیر قابل توجهی بگذارد.

قبل از انتخاب هر روش نورومدولیشن باید ابتدا تشخیص میگرن و نوع آن مشخص شود؛ زیرا تمام سردردها میگرنی نیستند و درمان سردرد تنشی، خوشه‌ای یا سردرد ثانویه ممکن است مسیر متفاوتی داشته باشد.

تحریک مغناطیسی مغز چگونه ممکن است بر میگرن اثر بگذارد؟

در rTMS یک کویل در نزدیکی سر قرار می‌گیرد و پالس‌های مغناطیسی کنترل‌شده تولید می‌کند. این میدان مغناطیسی می‌تواند فعالیت الکتریکی نورون‌های ناحیه هدف و ارتباط آن ناحیه با شبکه‌های پردازش درد را تحت تاثیر قرار دهد.

میگرن با تغییراتی در تحریک‌پذیری قشر مغز، پردازش حسی و شبکه‌های درد مرتبط دانسته شده است. به همین دلیل پژوهشگران بررسی کرده‌اند که آیا تنظیم فعالیت این شبکه‌ها با تحریک مغناطیسی می‌تواند دفعات یا شدت حملات را کاهش دهد.

با این حال، مکانیسم دقیق درمان هنوز به طور کامل مشخص نیست و نباید rTMS را به صورت ساده به عنوان «خاموش کردن مرکز میگرن» معرفی کرد.

تفاوت sTMS و rTMS در درمان میگرن چیست؟

یکی از مهم‌ترین نکاتی که در بسیاری از مطالب اینترنتی نادیده گرفته می‌شود، تفاوت میان sTMS و rTMS است. هر دو از میدان مغناطیسی استفاده می‌کنند، اما پروتکل و کاربرد آنها یکسان نیست.

مطالعه معروف 267 نفره واقعا درباره چه روشی بود؟

در محتوای قدیمی این صفحه، مطالعه‌ای با 267 شرکت‌کننده به عنوان مدرکی برای اثربخشی rTMS معرفی شده بود؛ در حالی که این پژوهش مربوط به single-pulse TMS یا sTMS در افراد مبتلا به میگرن با اورا بود.

در مرحله اصلی تحلیل، 82 بیمار sTMS و 82 بیمار تحریک Sham دریافت کردند. دو ساعت پس از درمان نخستین حمله، 39 درصد گروه sTMS بدون درد بودند؛ در حالی که این میزان در گروه Sham حدود 22 درصد بود.

بنابراین این مطالعه برای درک شواهد TMS در میگرن مهم است، اما نباید آن را به عنوان مطالعه rTMS یا به شکل «بیش از دو سوم بیماران درمان شدند» معرفی کرد.

تحقیقات جدید درباره rTMS برای میگرن چه می‌گویند؟

مرورهای علمی جدید نشان می‌دهند شواهد مربوط به rTMS در میگرن رو به افزایش است. یک مرور سیستماتیک که مطالعات Sham-controlled را تا پایان سال 2025 بررسی کرد، هفت مطالعه و مجموع 301 شرکت‌کننده را وارد تحلیل کرد.

در بیشتر این پژوهش‌ها از rTMS با فرکانس بالا و تحریک قشر پیش پیشانی پشتی جانبی استفاده شده بود. در تعدادی از مطالعات کاهش دفعات حملات و شدت سردرد نسبت به Sham مشاهده شد.

اما تفاوت قابل توجهی میان مطالعات از نظر نوع بیمار، محل تحریک، فرکانس، تعداد جلسات، معیارهای اندازه‌گیری و مدت پیگیری وجود داشت. همین ناهمگونی باعث می‌شود نتوان یک نتیجه یا پروتکل را برای همه بیماران تعمیم داد.

مرور دیگری در سال 2026 نیز مطالعات مربوط به اهداف مختلف تحریک را بررسی کرده و M1 و DLPFC را از نواحی پرمطالعه معرفی کرده است. نتایج برای بعضی اهداف مانند کاهش روزهای میگرن، شدت درد و مصرف دارو امیدوارکننده بوده‌اند، اما همچنان به مطالعات بزرگ‌تر و استانداردتر نیاز است.

آیا rTMS برای حمله حاد میگرن است یا پیشگیری؟

این سوال بسیار مهم است، زیرا شواهد TMS برای درمان حمله حاد و پیشگیری از حملات یکسان نیستند.

مطالعه شناخته‌شده مربوط به میگرن با اورا از sTMS برای درمان حاد حمله استفاده کرده است. در مقابل، بسیاری از مطالعات rTMS روی پیامدهای پیشگیرانه مانند کاهش تعداد روزهای میگرن، تعداد حملات یا شدت سردرد در طول چند هفته تمرکز دارند.

بنابراین نباید نتیجه یک دستگاه یا پروتکل Acute Treatment را مستقیما به rTMS پیشگیرانه تعمیم داد.

TMS در میگرن با اورا چه جایگاهی دارد؟

اورا مجموعه‌ای از علائم عصبی موقت است که ممکن است قبل یا همزمان با سردرد ظاهر شود. اختلالات بینایی مانند خطوط نورانی یا نقاط درخشان از نمونه‌های رایج اورا هستند.

یکی از مهم‌ترین کارآزمایی‌های TMS در میگرن با اورا همان مطالعه sTMS سال 2010 است که افزایش احتمال Pain-free بودن دو ساعت پس از درمان را نسبت به Sham گزارش کرد.

با این حال نباید نتیجه این مطالعه را به تمام بیماران مبتلا به میگرن بدون اورا یا تمام پروتکل‌های rTMS تعمیم داد.

rTMS در میگرن مزمن چه جایگاهی دارد؟

در میگرن مزمن تعداد روزهای سردرد بالاست و بیماری می‌تواند تاثیر قابل توجهی بر کیفیت زندگی داشته باشد. مطالعات مختلف rTMS در این گروه، اهداف مغزی و پروتکل‌های متفاوتی را بررسی کرده‌اند.

برخی متاآنالیزها کاهش دفعات حملات، شدت درد و ناتوانی ناشی از میگرن را گزارش کرده‌اند؛ با این حال هنوز مشخص نیست کدام پروتکل برای کدام بیمار بیشترین احتمال پاسخ را ایجاد می‌کند.

همچنین در بیمارانی که به دفعات زیاد از مسکن یا داروهای حمله استفاده می‌کنند، احتمال Medication Overuse Headache نیز باید بررسی شود. در چنین شرایطی فقط افزودن یک درمان جدید بدون اصلاح مصرف دارو ممکن است کافی نباشد.

چه افرادی ممکن است برای rTMS در میگرن ارزیابی شوند؟

مناسب بودن این روش فقط به وجود تشخیص میگرن وابسته نیست. پیش از تصمیم باید شدت بیماری، تعداد حملات، پاسخ به درمان‌های قبلی و عوامل ایمنی بررسی شوند.

برای آشنایی با روند ارزیابی، نحوه انجام جلسات و خدمات مربوط به تحریک مغناطیسی می‌توانید صفحه مرکز rTMS در تهران را مطالعه کنید.

چند جلسه rTMS برای میگرن لازم است؟

در حال حاضر یک تعداد جلسه واحد و استاندارد برای همه بیماران مبتلا به میگرن وجود ندارد. پژوهش‌ها از تعداد جلسات، فرکانس‌ها و اهداف مغزی متفاوتی استفاده کرده‌اند.

به همین دلیل عباراتی مانند «میگرن در 10 جلسه درمان می‌شود» یا «همه بیماران به 20 جلسه نیاز دارند» از نظر علمی قابل دفاع نیستند.

از کجا بفهمیم rTMS برای میگرن موثر بوده است؟

بهتر است موفقیت درمان فقط بر اساس احساس کلی بیمار یا تمام شدن یک دوره جلسات سنجیده نشود. ثبت اطلاعات قبل از شروع و مقایسه همان شاخص‌ها پس از درمان اهمیت زیادی دارد.

قبل از شروع rTMS یک دفترچه سردرد داشته باشید

ثبت منظم سردرد یکی از ساده‌ترین راه‌ها برای تشخیص تغییر واقعی است. بهتر است پیش از شروع جلسات و در طول درمان موارد زیر ثبت شوند:

• تاریخ هر حمله
• شدت درد
• مدت حمله
• وجود یا عدم وجود اورا
• داروی مصرف شده و میزان پاسخ
• خواب و عوامل محرک احتمالی
• تاثیر سردرد بر کار و فعالیت روزانه

عوارض احتمالی rTMS در بیماران مبتلا به میگرن

rTMS یک روش غیرتهاجمی است و در بسیاری از مطالعات به خوبی تحمل شده است، اما «بدون عارضه» نیست.

عوارض احتمالی می‌توانند شامل موارد زیر باشند:

• سردرد یا احساس فشار موقت
• حساسیت یا ناراحتی پوست سر
• انقباض موقت عضلات صورت یا سر
• سرگیجه در برخی افراد
• ناراحتی ناشی از صدای دستگاه
• تشنج که عارضه‌ای جدی اما نادر است

متاآنالیز مطالعات rTMS در میگرن نیز افزایش برخی عوارض نسبت به Sham را گزارش کرده است، هرچند عوارض در بسیاری از مطالعات خفیف و گذرا بوده‌اند.

برای توضیح کامل‌تر موارد ایمنی، صفحه عوارض rTMS را مطالعه کنید.

آیا rTMS جایگزین داروهای میگرن است؟

خیر. شروع rTMS به معنی قطع خودسرانه داروهای پیشگیرانه یا داروهای مورد استفاده هنگام حمله نیست. تصمیم درباره ادامه، تغییر یا کاهش دارو باید توسط پزشک انجام شود.

بعضی بیماران ممکن است از ترکیبی از اصلاح سبک زندگی، درمان دارویی و روش‌های غیرتهاجمی بهره ببرند. مناسب‌ترین برنامه به تعداد حملات، نوع میگرن، بیماری‌های همراه و پاسخ قبلی به درمان بستگی دارد.

چه زمانی سردرد ممکن است فقط میگرن نباشد؟

پیش از شروع درمان جدید باید Red Flagهای سردرد بررسی شوند. بعضی علائم نیازمند ارزیابی پزشکی سریع‌تر هستند و نباید صرفا به میگرن نسبت داده شوند.

• شروع ناگهانی و بسیار شدید سردرد
• تغییر واضح و جدید در الگوی قبلی سردرد
• ضعف، بی‌حسی یا اختلال عصبی جدید
• کاهش سطح هوشیاری
• تب همراه با سفتی گردن
• سردرد جدید پس از ضربه شدید
• سردرد پیشرونده همراه با علائم جدید عصبی

در این شرایط اولویت، پیدا کردن علت سردرد است و تصمیم درباره rTMS باید بعد از ارزیابی مناسب انجام شود.

ارزیابی قبل از rTMS برای میگرن

اگر میگرن با وجود درمان‌های قبلی همچنان تاثیر قابل توجهی بر زندگی روزمره دارد، می‌توان درباره گزینه‌های درمانی دیگر با پزشک مشورت کرد. پیش از rTMS باید نوع میگرن، تعداد حملات، درمان‌های قبلی، داروها و عوامل ایمنی بررسی شوند.

هدف جلسه اولیه فقط تعیین تعداد جلسات نیست؛ بلکه باید مشخص شود rTMS برای شرایط شما تا چه حد منطقی است و موفقیت درمان چگونه اندازه‌گیری خواهد شد.

رزرو نوبت و تماس با مطب

سوالات متداول درباره rTMS و میگرن

جمع بندی؛ جایگاه rTMS در درمان میگرن چیست؟

شواهد جدید نشان می‌دهند rTMS می‌تواند در برخی بیماران مبتلا به میگرن با کاهش دفعات حملات، شدت درد یا ناتوانی همراه باشد. با این حال تفاوت قابل توجه پروتکل‌ها و محدود بودن نمونه بسیاری از مطالعات باعث می‌شود نتوان یک نتیجه یا تعداد جلسه ثابت را برای همه افراد تعیین کرد.

همچنین باید میان sTMS و rTMS تفاوت قائل شد. مطالعه معروف 267 نفره مربوط به sTMS در میگرن با اورا بوده و شواهد آن نباید به شکل مستقیم به جلسات rTMS تعمیم داده شود.

اگر قرار است این روش بررسی شود، تشخیص صحیح میگرن، ثبت خط پایه سردرد، بررسی درمان‌های قبلی و تعیین یک هدف قابل اندازه‌گیری اهمیت بیشتری از وعده نتیجه قطعی دارد. برای مشاهده اطلاعات تخصصی پزشک می‌توانید صفحه دکتر فرامرز ذاکری را مشاهده کنید.

منابع علمی

• Repetitive Transcranial Magnetic Stimulation in Migraine: Clinical Outcomes and Neurobiological Mechanisms – Systematic Review, 2026. PMID: 42188681
• Therapeutic Applications of rTMS in Migraine Prophylaxis – Review, 2026. PMID: 42811900
• Efficacy and safety of high-frequency rTMS for migraine – Meta-analysis of Randomized Controlled Trials, 2024. PMID: 38748342
• International Headache Society evidence-based guidelines on non-invasive neuromodulation devices for migraine, 2025. PMID: 41117312
• Single-pulse transcranial magnetic stimulation for acute treatment of migraine with aura – Lancet Neurology, 2010. PMID: 20206581

این مطلب برای افزایش آگاهی عمومی تهیه شده است و جایگزین تشخیص، ارزیابی یا برنامه درمانی فردی توسط پزشک نیست.